Status „zagranicznego agenta” od 2022 roku sukcesywnie otrzymuje coraz więcej osób i organizacji. Należą do nich niezależne media, takie jak Meduza czy Radio Swoboda, znani reżyserzy czy pisarze (np. Дмитрий Глуховский, [Dmitry Glukhovsky], Людмила Улицкая [Ludmiła Ulicka]), a także zespoły muzyczne i celebryci. Ze statusem wiążą się ograniczenia wypowiedzi pod groźbą kary czy nakaz oznaczania udostępnianych przez siebie materiałów specjalną formułą informującą, że autorem jest osoba lub organizacja działająca w interesie obcego państwa. Autorki w omawianej książce szczegółowo opisują zmiany prawne, jakie wystąpiły w związku ze statusem na przestrzeni lat 2019-2021. Okres ten został wyróżniony ze względu na materiał, który posłużył jako najważniejsze źródło: projekt badawczy „Konsekwencje wdrożenia ustawy o statusie agentów zagranicznych dla organizacji trzeciego sektora w Federacji Rosyjskiej. Diagnoza NKO, perspektywa 2019-2021” dr Magdaleny Lachowicz, zrealizowany w Centrum Mieroszewskiego. W centrum badań sytuuje się więc trzeci sektor, przy czym, jak przypominają autorki, do końca 2021 roku istniały już cztery rejestry zagranicznych agentów: niekomercyjne organizacje non-profit, środki masowego przekazu, stowarzyszenia społeczne funkcjonujące bez rejestracji państwowej oraz osoby fizyczne (gdzie wówczas nie było jeszcze żadnych wpisów; ten rejestr poszerzył się szczególnie od ataku na Ukrainę w 2022 roku).

Choć autorki poddają analizie tytułowy przedział czasowy, w książce znajdują się odniesienia do poprzednich (oraz następnych, po inwazji z 2022) lat. Ze „Wstępu” można dowiedzieć się, iż prace nad przygotowaniem ustawy regulującej działalność trzeciego sektora planowane były już w 2001 roku, jednak w pełni proces ten rozpoczął się dopiero w roku 2011 w odpowiedzi na protesty społeczne organizowane w celu zatrzymania zagranicznych wpływów, mogących wzmagać prodemokratyczne nastroje (zob. s. 10). Ustawa została wprowadzona już rok później i przez lata była sukcesywnie dopracowywana.

Pierwsza część książki to szczegółowy opise funkcjonowania NKO (niekommierczieskoj organizacyi) w Rosji do 2021 roku: brane są pod uwagę aspekty prawne, finansowe i środowiskowe. Omawiane kwestie dotyczą m.in. możliwości uzyskania wsparcia rządowego, analizę ustawy oraz jej nowelizacji czy strategie finansowania stosowane przez organizacje. Przytoczono bezpośrednio liczne ustawy federalne z różnych lat, mające wpływ na możliwości działania trzeciego sektora. Często pod dosłownym cytatem znajdują się szare pola z wyjaśnieniami pojęć, które mogłyby być niezrozumiałe lub uproszczeniami skomplikowanych zapisów, co dla czytelniczek i czytelników nienawykłych do czytania aktów prawnych jest bardzo pomocne. Zamieszczono także tabele przedstawiające odpowiedzialność administracyjną i karną dla zagranicznych agentów w przypadku złamania przepisów wraz z wyjaśnieniami, a w dalszych rozdziałach – obrazujące m.in. zestawienie różnych typów organizacji pozarządowych z możliwościami prowadzenia przez nie działalności gospodarczej, czy wykresy zawierające źródła przychodów lub ich dynamikę na przestrzeni lat. Wszystkie one pełnią ważną funkcję porządkującą – zdecydowanie łatwiej dzięki nim zorientować się w złożonych regulacjach prawnych i (dla przeciętnej osoby) przytłaczającej liczbie danych. To gęste, lecz istotne wprowadzenie do dalszych badań i wniosków; wyjaśniane są kwestie dotyczące statusu, które mogą wydawać się nieoczywiste. Przykład stanowi omówienie samego w sobie finansowania z zagranicy i jego konsekwencji: nie zawsze skutkuje ono bowiem nałożeniem na organizację statusu. To tylko przesłanka, która może prowadzić do wszczęcia postępowania administracyjnego – a do tego prowadzić może także „zwykły” donos przez obywateli (zob. s. 168). Innym niestandardowym problemem jest fakt, iż nie każda organizacja non-profit uznana za zagranicznego agenta od razu decyduje się na rezygnację z wchodzenia w interakcję z państwem i korzystania z państwowych funduszy. Zobrazowanie rozmaitych zawiłości przygotowuje do zrozumienia dalszej części książki.

Opisy prawnych i finansowych podstaw działalności trzeciego sektora mogą w pewnym momencie dla czytelników i czytelniczek stać się nużące. Są jednak konieczne, ponieważ pozwalają uchwycić skalę regulacyjnej presji. Już na wstępie działalności organizacje pozarządowe stykają się z niesprzyjającym otoczeniem prawnym – mnogością różnych organów państwowych w zależności od formy organizacyjno-prawnej, brakiem jasno określonych reguł współpracy z rządem. Jeśli jednak organizacja zdecyduje się pokonać owe trudności, napotka na kolejną – ryzyko zależności od państwa. Od 2016 do 2021 roku zmieniły się bowiem główne źródła dochodów organizacji pozarządowych. Wzrosła rola dotacji prezydenckich i wpływy z organizacji komercyjnych na skutek ograniczeń nakładanych na źródła finansowania trzeciego sektora. Finansowanie państwowe zwiększa zależność organizacji od państwa, co prowadzi do wytworzenia się tzw. „państwowego sektora pozarządowego” (s. 175). Skutkuje to, co oczywiste, stopniową utratą niezależności. Sponsorowanie organizacji przez przedsiębiorstwa także ma swój specyficzny charakter. Rosyjski biznes jest „odpowiedzialny przed władzą” (s. 221): przedsiębiorstwa są, jak wskazują autorki, dużo bardziej zależne od środków państwowych, niż ma to miejsce na Zachodzie. Tym samym, do udzielenia wsparcia wybierane są głównie najbardziej znane i największe, „bezpieczne” fundacje. Większość inicjatyw jest także sporadyczna, na skutek np. chęci ocieplenie wizerunku (zob. s. 222). Popularnym sposobem na pozyskanie środków przez organizacje stał się więc fundraising (nałożenie statusu nie zakazuje prowadzenia zbiórek), opisaniu któremu poświęcono tu wiele miejsca.

Druga część, przedstawiająca praktyczny wymiar funkcjonowania statusu, jest zdecydowanie prostsza w odbiorze. Tutaj także nie brakuje danych, tabel, zestawień – w tym przypadku ilustrują one jednak konkretne przypadki, jak np. przedstawienie wykazu organizacji mających status zagranicznego agenta w Jekaterynburgu czy Petersburgu. Interesujący jest szczególnie wątek dotyczący porównania z innymi krajami – zwłaszcza biorąc pod uwagę fakt, jak często rosyjscy politycy powołują się na istnienie podobnego statusu w USA (ustawa FARA – Foreign Agents Registration Act). Lachowicz i Smolińska-Wiechetek szczegółowo opisują także Węgry oraz Izrael, wskazując na istotne różnice pomiędzy egzekwowaniem konsekwencji wynikających z wpisu do rejestru w zależności od państwa. W drugiej części umieszczono również fragmenty wywiadów pogłębionych przeprowadzanych przez autorki z działaczami trzeciego sektora do końca 2021 roku. Można przeczytać bezpośrednie relacje osób dotkniętych wpływem ustawy – m.in. wyjaśnienia, jakie są konsekwencje faktu niejasnego zdefiniowania w rosyjskim prawie „działalności politycznej”, czy relacje dotyczące nastrojów społecznych, w dużej mierze wpływających na funkcjonowanie organizacji lub osób.

Dużo miejsca poświęcono wspomnianym konsekwencjom wprowadzenia i rozszerzania ustawy. Jeden z anonimowych ekspertów wskazuje na konotacje związane z zastosowanym terminem „agent” – mającym długą tradycję stosowania przez propagandowe władze sowieckie. Postawiona zostaje teza, iż współcześnie ma spełniać podobną funkcję: kojarzyć się ze „szpiegiem” i wzbudzać nieufność. Badania dowodzą, że dokładnie takie są skutki. Poruszono również kwestię dumy z wpisania do rejestru – niektóre organizacje i osoby przez pewien czas niejako szczyciły się statusem, uznając go za „znak jakości” (interpretacja w środowisku jako „listy prawomyślnych organizacji” [zob. s. 458]). Wraz z rozszerzaniem ustawy zaczęło to jednak nieść za sobą coraz więcej negatywnych konsekwencji, wyraźnie utrudniając działanie, co w przypadku sektora pozarządowego tylko pogłębiło panującą już wśród Rosjan nieufność: „Społeczeństwo z dużą dozą niepewności i podejrzliwością podchodzi do trzeciego sektora, dlatego że kojarzy im się to z grantami, a granty kojarzą się z korupcją” (s. 458).

Szczegółowa analiza danych mająca na celu wykazanie korelacji między pogarszającą się sytuacją prawną trzeciego sektora a wprowadzeniem i rozszerzaniem ustawy o agentach zagranicznych skłaniała autorki ku tezie, iż kierunek ten będzie się utrzymywał. W „Zakończeniu”, podsumowującym z perspektywy 2025 roku przedstawione wcześniej wnioski, wyraźnie wybrzmiewa brak wiary w możliwość odwrócenia procesów. Po 2022 roku „opisany świat aktywistów i NKO należy już do przeszłości” (s. 556). Wobec propagandowej legitymizacji działań władz, zgody społeczeństwa oraz „braku elementu rewolucyjnego” (s. 550) jedyną szansę na potencjalne zatrzymanie wzrastania reżimu widzą autorki w działaniach Zachodu.

Jak potwierdzają wiadomości z niezależnych portali rosyjskich, niewiele się zmieniło. Część NKO w obliczu narastających w ekspresowym tempie represji zdecydowała się na działalność całkowicie poza Rosją; dotyczy to szczególnie tych, które zostały uznane za ekstremistyczne. Sam D.A. Miedwiediew w jednym z wywiadów stwierdził, iż nadanie takiego statusu jest konieczne, ponieważ „państwa wrogie Rosji wykorzystują organizacje pozarządowe w wojnach hybrydowych” (Волкова [Volkova] 2025). Drugą skrajną grupą są NKO, jak to nazywa autorka jednego z artykułów internetowych, „swoje” – czyli działające zgodnie z narracją państwa (np. zajmujące się pomocą dla żołnierzy biorących udział w „Specjalnej Operacji Wojskowej”). Otrzymują one mnóstwo dotacji i są szeroko promowane. Do trzeciej grupy należą organizacje, które zdecydowały się, podobnie jak w latach opisywanych przez autorki książki, na działanie wewnątrz państwa, jednak starając się (w miarę możliwości) nie wspierać narracji Kremla. To jednak coraz trudniejsze – choćby ze względu na związane z nałożonymi na Rosję sankcjami blokadami możliwości otrzymywania darowizn (zob. Гро­зов­ский [Grozovsky], Давы­дова [Davydova] 2024). Coraz częściej jedynym wyjściem staje się emigracja.

„Niepokorni, nieprawomyślni” to tytuł wymagający od odbiorcy lub odbiorczyni wysiłku i zaangażowania. Trudności przysparzają – jak wspominałam – prawniczy język, specjalistyczne słownictwo, ogrom danych. Nie jest to reportaż, a pozycja naukowa, odpowiednia dla osób, które pragną bardzo dogłębnie poznać funkcjonowanie statusu i rosyjskiego prawa. Trud związany z lekturą rekompensuje, oprócz jej wartości analitycznej, przede wszystkim aktualność. W świetle dynamicznych zmian w Europie Środkowo-Wschodniej po 2022 roku oraz konsekwentnego prowadzenia przez Kreml imperialistycznej polityki i zaostrzania represji, lepsze zrozumienie mechanizmów rządowych pozwala lepiej zrozumieć nastroje społeczne oraz długofalowe skutki opisywanych zjawisk. Znajomość procedur stająca się punktem wyjścia do krytycznego namysłu nad narracjami państwowymi jest szczególnie cenna w globalnym kontekście narastających napięć między państwem a społeczeństwem obywatelskim – już, niestety, nie tylko w Rosji.

LITERATURA:

Волкова A.: „Формируется ли доверие: непростая судьба «третьего сектора» в России?”. 18.07.2025. https://roscongress.ru/materials/formiruetsya-li-doverie-neprostaya-sudba-tretego-sektora-v-rossii-/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F&fbclid=IwY2xjawRxzO1leHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAEwAAEeYgkYJT5bvqANBdaa6doRZYKEAEdS6O5bD0vS9s_X-x6g3Z3eFsh851sgXL8_aem_yDQYwS29R0kmtaamiOuIMA.

Гро­зов­ский Б., Давы­дова А.: „Рос­сий­ские НКО: борьба за выжи­ва­ние во время войны”. 06.03.2024. https://russlandverstehen.eu/ru/russische-ngos-ueberlebenskampf-in-zeiten-des-krieges-davydova-grozovski/?fbclid=IwY2xjawRxzTxleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAEwAAEeRfuZrYdxL0nnr42M0d7WUktQ4dRomFpjOO4k1xKb5TWIdgTQ83n8wR-xZGI_aem_m6LKu7qD4iXVn7E77H0kuA.

Magdalena Lachowicz, Agnieszka Smolińska-Wiechetek: „Niepokorni, nieprawomyślni. Status Agenta Zagranicznego w Federacji Rosyjskiej w latach 2019-2021”. Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego. Warszawa 2025.