W powszechnej świadomości wciąż funkcjonuje przekonanie, że osoby autystyczne żyją we własnym świecie i nie są zdolne do współodczuwania. W ostatnich latach aktywistki, samorzeczniczki, samorzecznicy i naukowcy zwracają uwagę na wypracowywane przez autystów i autystki w ciągu życia strategie, za pomocą których rekompensowane są braki w komunikacji społecznej. Mechanizm ten nazywa się „maskowaniem” – osoby autystyczne przestają wykonywać niezrozumiałe dla innych ruchy, zaczynają nawiązywać kontakt wzrokowy z rozmówcą, na bieżąco cenzurują własne wypowiedzi, ukrywają swoje zainteresowania i zaczynają odgrywać rolę osoby otwartej, empatycznej i dobrze dopasowanej. Wydawałoby się, że odniosły sukces – zintegrowały się z rówieśnikami czy kolegami z pracy i „pokonały swój autyzm”. Jednak dlaczego miarą sukcesu jest komfort nieautystycznego rozmówcy, a nie poziom szczęścia osoby autystycznej?

To pytanie rozważa autorka „Zdejmując maskę”, dr Hannah Belcher, z wykształcenia psycholożka, wykładająca na King’s College London. Do jej naukowych zainteresowań należy maskowanie u osób autystyczych. Sama otrzymała diagnozę w wieku 23 lat. Badaczka opowiada między innymi o tym, jak w 2007 roku Nancy Bagatell opublikowała studium przypadku Bena, mężczyzny w spektrum, który poddawał się terapii i treningowi umiejętności społecznych i choć nabywał nowe kompetencje, to odczuwał coraz większą samotność i popadł w depresję. Przyczyną było narastające poczucie wyrzekania się własnej tożsamości i ograniczanie własnej ekspresji.

Belcher następnie opowiada o własnym doświadczeniu maskowania. Przed otrzymaniem diagnozy stosowała strategie dopasowywania się, lecz, tak jak Ben, zaczęła odczuwać przygnębienie, zapomniała o swoich zainteresowaniach i straciła kontakt z własnymi uczuciami. Tezę o negatywnych konsekwencjach maskowania zdają się potwierdzać dziesiątki narracji autobiograficznych publikowanych zarówno w Polsce, jak i za granicą, w oficjalnym obiegu i w internecie. Wśród powodów, dla których osoby autystyczne decydują się ukrywać swoją naturę, specjaliści i samorzecznicy podają płeć i wiążące się z nią oczekiwania społeczne (u dziewczynek nagradzane są dobre maniery, zachowanie spokoju i niesprawianie innym kłopotów), samotność, lęk przed nękaniem. Rozpatrywanie tych zachowań wyłącznie przez pryzmat płci może prowadzić do uproszczeń, ponieważ chłopcy i mężczyźni też stosują maskowanie, natomiast kobiety i dziewczynki robią to statystycznie częściej, dlatego dużo później otrzymują diagnozę.

Zdaniem autorki, wypracowywanie strategii kompensacyjnych jest przejawem ludzkiej zdolności uczenia się poprzez naśladowanie. Niemowlęta naśladują mimikę swoich rodziców, odwzajemniają uśmiechy i reagują na uczucia innych, a to umacnia stosunki pomiędzy nimi a rodzicami, a w dalszej perspektywie zapewnia przetrwanie, które zależy właśnie od miłości rodzicielskiej. Maskowanie nie jest zatem zjawiskiem wyłącznie negatywnym, gdyż stanowi narzędzie nawiązywania relacji. Dlatego w tej publikacji słowo „maskowanie”, kojarzące się z oszustwem i zakłamaniem, zostaje zastąpione określeniem „kamuflowanie”.

Druga część książki przybiera formę poradnika – czytelnik i czytelniczka znajdą tam kwestionariusze pozwalające im określić poziom własnego maskowania oraz zrozumienie wpływu tego mechanizmu na ich życie. Kolejne rozdziały stanowią zachętę do podjęcia refleksji nad własnymi postawami i zachowaniami oraz ich wpływem na samopoczucie. Oprócz tego, zostały tam umieszczone ćwiczenia w formie pytań służących do wsłuchania się we własne potrzeby i uświadomienia sobie własnych preferencji.

Celem tej książki jest przybliżenie czytelnikom autystycznym problemu nieuświadomionego kamuflażu i pokazanie alternatywnych strategii radzenia sobie w neurotypowym świecie. Natomiast osoby nieautystyczne, rodzice oraz specjaliści mogą lepiej zrozumieć swoje dzieci lub swoich pacjentów i uwzględnić tę wiedzę w procesie podejmowania interwencji.

Należy mieć na uwadze, co zresztą we wstępie pisze sama Belcher, że książka ta została napisana z perspektywy osoby autystycznej bez niepełnosprawności intelektualnej, więc nie opisuje doświadczeń całej społeczności osób ze spektrum autyzmu.

LITERATURA:

Furgał E.: „Dziewczyna w spektrum”. Red. K. Środa. Warszawa 2022.

Hendrickx S.: „Kobiety i dziewczyny ze spektrum autyzmu. Od wczesnego dzieciństwa do późnej starości”. Przeł. M. Moskal. Kraków 2018.

Hannah Belcher: „Zdejmując maskę. Jak rozumieć kamuflowanie cech autystycznych i łagodzić jego skutki”. Red. Ewa Furgał. Przeł. Katarzyna Iwaszkiewicz. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 2026 [seria: Spektrum].