Moim pierwszym wrażeniem, zaraz po wejściu do sali wystawienniczej w budynku dawnej łaźni, jest po prostu zachwyt – nad bogatym zbiorem fotografii, nad widoczną od razu różnorodnością tematów, wielkością opraw, białymi passe-partout i beżowymi, dość wąskimi ramkami, rozmieszczeniem na ścianach, gablotami z fragmentami klisz i stykówkami, dużą przestrzenią, tak zaaranżowaną, że można dostrzec wiele elementów, ogarnąć wzrokiem dużą część wystawy.

W tytule tekstu wymieniam bohatera wystawy, Józefa Makala (1927 – 2021), związanego z Sosnowcem, z wykształcenia geodetę, współpracującego z „Dziennikiem Zachodnim” przez czterdzieści lat, dokumentującego na fotografiach Śląsk, Zagłębie oraz inne regiony Europy i świata, nazywanego śląskim Cartierem-Bressonem. Wymieniam także nazwisko kuratora, dra Kamila Myszkowskiego, najważniejszego i znakomitego twórcy wystawy, chociaż w zespole, który przygotowywał eskpozycję, było więcej osób.

Na wystawie jest portret Józefa Makala z 2014, przymierzającego się do zrobienia zdjęcia stojącemu przed nim i fotografującego go Kamila Myszkowskiego. Kiedyś w 2014 roku fotograf zrobił zdjęcie starszemu już Makalowi, a teraz przygotował wspaniałą wystawę, retrospektywę z czterech dekad, pokazując ponad 250 zdjęć z kilku tysięcy odzyskanego archiwum oraz dzieląc się swoimi refleksjami o dziele Makala i wynikami badania archiwum, ustaleń lokalizacji oraz osób ze zdjęć. Kurator opowiadał, dlaczego ma do wystawy wyjątkowo osobisty stosunek: przed laty zaprzyjaźnił się z fotoreporterem, odbył z nim wiele rozmów, otrzymał od niego wspaniały dar – aparat fotograficzny Pentacon.

Na wystawie zwracają uwagę uporządkowanie, aranżacja przestrzeni, nadanie swobodnego oddechu, przemyślany układ zdjęć, ciekawe rozwiązania wystawiennicze, między innymi plansze działowe, na których są oszczędne, trafne teksty kuratorskie o każdym z wydzielonych tematów oraz powiększenie jednego zdjęcia, a także pokazanie oprócz zdjęć innych obiektów związanych z pracą fotografa, jego dorobkiem, osiągnięciami, publikowanymi w albumach i prasie fotografiami, nagrodami.

Myszkowski, także fotograf, kolekcjoner oraz badacz fotografii, zajął się opracowaniem niedawno odnalezionego, przekazanego Muzeum przez rodzinę prywatnego archiwum Makala. Wybrał około 250 fotografii, które przedstawił na tej świetnej wystawie w Muzeum Śląskim. Wystawa zlokalizowana jest w zrewitalizowanym budynku ponadstuletniej łaźni, z białymi ścianami i odsłoniętymi elementami wewnętrznej infrastruktury. Ma charakter przekrojowy, jest pierwszą wystawą monograficzną wybitnego fotoreportażysty, ikony śląskiej i zagłębiowskiej prasowej fotografii dokumentalnej.

Przykuwają uwagę wybrane zdjęcia, które wyróżniają się jednorazowo pokazanymi motywami, na przykład wyjątkowe zdjęcie z ptakiem nad powierzchnią wody Pogorii, nasycone bielą skrzydeł, ruchem i jakby dźwiękiem, albo zdjęcie dziewczyny z szerokim uśmiechem na twarzy i rozwianymi włosami, która rozmawia z automatu telefonicznego, trzymając w dłoni słuchawkę, lub zdjęcie wybrane na plakat z pieskiem w starym modelu auta. Wystawa ma także w wielu aspektach wymiar edukacyjny. Pokazuje, na czym polegał proces tworzenia fotografii analogowych. Skłania do zastanowienia się, jak przechowywać, porządkować i opisywać archiwa fotograficzne. Stanowi przyczynek do historii prasy i poligrafii, cenzurowania treści, wyglądu czasopism oraz albumów fotograficznych. Przypomina, jakie postacie były ważne w polityce PRL, jak wyglądały ulice, jak ludzie się ubierali (na obecność modowych wątków u eleganckiego fotografa zwrócił uwagę Arkadiusz Gola), jak pracowano, jak wyglądały i jak były zorganizowane stanowiska pracy w zakładach produkcyjnych, jakich maszyn i narzędzi używano, jak bawiły się, ale i pracowały dzieci, w jakich wydarzeniach politycznych z udziałem znanych osób uczestniczono, jakie były rozrywki i formy spędzania czasu, jak wyglądały miasta i jak pielęgnowano folklor. Zauważamy przemieszanie ujęć prywatnych z publicznymi, pracy z polityką lub codziennym życiem czy wakacyjnym wypoczynkiem nad jeziorem albo nad Adriatykiem, zdjęć anonimowych i znanych osób. Wystawa przekonuje, jak lata doświadczeń z aparatem fotograficznym pozwalają dostrzegać ważne momenty, uchwycić wielość szczegółów i szeroki plan, a jednocześnie skupić uwagę na wyjątkowym spojrzeniu, wyrazie twarzy, geście lub obiekcie.

W 2011 roku Józef Makal został uhonorowany Wielkim Splendorem Śląskiej Fotografii Prasowej, nagrodą przyznawaną przez Bibliotekę Śląską, według słów ówczesnego dyrektora BŚ, Jana Malickiego, dla fotoreportera o ogromnym dorobku twórczym i cieszącego się w środowisku dziennikarskim niepodważalnym autorytetem. W czerwcu 2015 roku fotoreporter otrzymał Nagrodę Artystyczną Miasta Sosnowca za całokształt twórczości. Podczas uroczystej gali wręczono także statuetkę uskrzydlonego artysty, wykonaną w brązie przez Andrzeja Czarnotę. Złotą rzeźbę można zobaczyć na wystawie, obok dwu aparatów fotograficznych.

Myszkowski trafnie odczytał zachowany dorobek fotoreportera, podkreślając, że na pierwszym miejscu jest zawsze człowiek i jego udział w społeczeństwie, grupie rówieśniczej, koleżeńskiej, zawodowej, rodzinnej, w zdarzeniach codziennych, w różnych przestrzeniach, zakładu pracy, ulicy, podwórka i innych. Wskazał na trzy główne tematy prezentowanych zdjęć: człowiek, miasto oraz przemysł, chociaż na wystawie zaproponowano bogatszy zestaw tematów i problemów.

Na początku wystawy poznamy zdjęcia utrwalone na kliszach, negatywach i na stykówkach. Zobaczymy na ścianie pierwsze kadry znad Pogorii, z Poznania oraz z Warszawy z V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów (1955). W dziale Przemysł i praca zobaczymy portrety indywidualne i zbiorowe robotników z różnych zakładów pracy, hutników w charakterystycznych nakryciach głowy, górników z lampami, przesunięcie wielkiego pieca w Rudzie Śląskiej w1968 roku. Kilkadziesiąt zdjęć umieszczono na ścianach sześcianów w ażurowej konstrukcji; informacje o zdjęciach zawarte są w prezentacji na dotykowym ekranie. W części „Z dalekiego miasta” oglądamy place budowy w Katowicach, blisko Rynku, oficjalne uroczystości, kobietę z Trybuną Robotniczą, środki transportu pasażerskiego. Niektóre zdjęcia są barwne. Fotoreportażowi z Wielkiego Tyrnowa towarzyszy w gablocie Dziennik Zachodni, otwarty na tych właśnie zdjęciach. Pokazane są zdjęcia z Paryża oraz z Rumunii, z portretem oszczędnego Turka, pokazanym na wystawie i w albumie World Press Foto. Dziecięcy świat to zabawy, praca, zwierzęta; radość, niepewność, smutek, spojrzenia, zaciekawienie; w przestrzeni miejskiej, czasem o ustalonej lokalizacji, podwórka, ulice; to także chłopiec przed obrazem Jerzego Dudy-Gracza. W dziale Człowiek na przykład milicjant i kanalarz oraz kot na scenie podczas inauguracji roku akademickiego w Śląskiej Akademii Medycznej. Na fotografiach „W kręgu polityki” Makal utrwalił zdarzenia z udziałem na przykład Jerzego Ziętka, Władysława Gomułki, Edwarda Gierka, Tadeusza Mazowieckiego. Zdjęcia pozujących modelek i aktorek znalazły się w dziale „Po prostu sympatyczna”. Ostatnia część wystawy „Zakazy fotografowania mnie nie obowiązywały” ma charakter biograficzny, prywatny i rodzinny. Przygotowano biograficzną oś czasu z najważniejszymi faktami z życia rodzinnego i zawodowego (na przykład o współpracy z Kwetoslavem Kubalą), ilustrowaną fotografiami.

Wystawa dostarczyć może przyjemności oglądania zdjęć oraz czytania informacji z notatkami kuratorskimi, ożywić wspomnienia z minionych i odmienionych czasów. Intrygująco brzmi zapowiedź wydania autorskiej książki. Można się też cieszyć na spotkanie z autorem podczas oprowadzania po wystawie. Na jednym z nagrań do cyklu MŚ „Podziel się przeżyciem” Myszkowski opowiedział przed kilku laty tragiczną historię związaną z powstaniem i publikacją poruszającego zdjęcia kilkorga ludzi i psów na tle budynku gospodarczego, wzbierającą wodą i Chrystusem na krzyżu na pierwszym planie – z 1967 roku w okolicach Wodzisławia Śląskiego.

Józef Makal: „Cztery dekady, jedno spojrzenie”. Muzeum Śląskie w Katowicach. Kurator wystawy: Kamil Myszkowski. 29.05.2026 – 8.11.2026.