O Rafale Wojaczku napisano już wiele. Mimo bogatej tradycji badań jego poezja wciąż pozostaje przestrzenią interpretacyjnych sporów. Grzegorz Pertek w książce „Zwichnięta symetria. Próba rehabilitacji legendy Rafała Wojaczka” podejmuje jedno z najtrudniejszych zagadnień związanych z tą twórczością – relację między legendą, biografią i twórczością poetycką. Autor nie proponuje kolejnej próby rozstrzygnięcia sporu o to, czy wiersze należy czytać jako zapis życia poety, czy też jako autonomiczne dzieło literackie. Zamiast tego rekonstruuje historię recepcji Wojaczka, pokazując, jak kolejne pokolenia badaczy oscylowały między tymi dwoma skrajnymi stanowiskami – by ostatecznie zaproponować trzecią drogę interpretacji. To właśnie tytułowa „zwichnięta symetria” – uskok, ubytek, pęknięcie, niejednoznaczność, ale także nadmiar, przesada i przepych – staje się główną kategorią organizującą zarówno narrację książki, jak i sposób myślenia o autorze „Sezonu”.

Pertek rozpoczyna od przekrojowego omówienia dotychczasowej krytyki. Wyróżnia trzy „sezony” recepcji: pierwszy, zdominowany przez biograficzne odczytania, w których diagnozowano psychiczny stan poety poprzez jego wiersze i współtworzono legendę Wojaczka jako awanturnika, pijaka i outsidera; drugi, polegający na zdecydowanym oddzieleniu twórczości od życia oraz próbie „odczarowania” mitu; oraz trzeci, najbliższy własnej propozycji badacza, odrzucający zarówno pełne utożsamienie, jak i całkowitą separację obu sfer. Już na początku autor trafnie streszcza istotę sporu: „albo poeta autentyk, albo poeta kreator” (s. 16). Książka przekonująco pokazuje jednak, że taki binarny podział nie pozwala uchwycić fenomenu Wojaczka.

Istotną część publikacji stanowi rekonstrukcja biografii poety, podporządkowana jednak nie tyle chronologii, ile mechanizmom powstawania legendy. Pertek oddziela fakty od niedopowiedzeń i pokazuje, jak luki, plotki (często współtworzone przez mikołowskiego poetę) oraz powtarzane opowieści budowały mit autora. Przypomina kolejne etapy życia Wojaczka – młodość w Mikołowie, studia na Uniwersytecie Jagiellońskim zakończone diagnozą psychopatii i usunięciem z uczelni oraz okres wrocławski, obejmujący rozwój twórczości, burzliwe relacje uczuciowe i samobójczą śmierć. Biografia nie służy jednak psychologizowaniu poezji. Autor wyraźnie zaznacza, że „legenda jako pewien rodzaj urządzenia sprzęga ze sobą obie sfery życia, to jest awanturnicze życie pijaka i darmozjada oraz spokojne życie poety ślęczącego nocami nad kartką papieru” (s. 98), nie pozwalając sprowadzić ich ani do pełnej jednorodności, ani do całkowitej odrębności.

Największą wartością książki jest sposób interpretowania samej poezji. Autor „Zwichniętej symetrii” ukazuje Wojaczka jako świadomego rzemieślnika, wielokrotnie przerabiającego własne utwory, tworzącego ich kolejne wersje i traktującego twórczość jako proces nieustannego stawania się. Proponuje, aby mówić nie tyle o tomach poetyckich, ile o „sezonach”, podkreślających tymczasowość, przemijalność oraz ciągłą aktualizację tekstów. Szczególnie interesująco wypada analiza tomu „Źrenica”, w którym sezonowość zostaje powiązana z nieustannym przepisywaniem własnej twórczości oraz „odcinaniem się” od już opublikowanych wierszy.

Równie przekonująco Pertek interpretuje intertekstualność Wojaczka. Poezja autora „Nie skończonej krucjaty” jest, jego zdaniem, oparta na twórczym przetwarzaniu „zużytych” motywów i rekwizytów. Odwołując się do praktyki pisarskiej Thomasa Manna, badacz podkreśla, że dla mikołowskiego poety „własne jest to, co pożyczone i nowo użyte” (s. 135–136). Powtarzalność obrazów czy motywów oraz naśladownictwo nie świadczą więc o wtórności, lecz o nieustannym podejmowaniu kolejnych wariacji, które wpisują się w projekt aktualizacji, przepisania i eksperymentowania z polską tradycją poetycką oraz własną twórczością. Na uwagę zasługują także interpretacje poszczególnych utworów. W analizie „Piszę wiersz” Pertek odczytuje metafory akupunktury i trepanacji jako figury poznania, którego pełna realizacja okazuje się niemożliwa. Pisanie nie prowadzi do potwierdzenia ani życia, ani śmierci, lecz pozostaje niekończącą się próbą upewnienia się o własnym istnieniu. Z kolei interpretacja poematu „Sanatorium” odsłania znaczenie ironii jako postawy chroniącej poetę przed naiwną wiarą w możliwość dotarcia do ostatecznej prawdy.

„Zwichnięta symetria” jest książką imponującą erudycją i interpretacyjną konsekwencją. Autor z powodzeniem porządkuje kilkadziesiąt lat badań nad Wojaczkiem, proponując zarazem własny, spójny model lektury. Nie neguje znaczenia biografii ani legendy poety, ale pokazuje, że ich relacja z twórczością jest znacznie bardziej złożona, niż sugerowały wcześniejsze interpretacje. Dzięki temu publikacja stanowi wartościowy głos w badaniach nad Wojaczkiem. To książka, która nie tyle zamyka spór o poetę, ile przekonująco pokazuje, dlaczego nie powinien on zostać ostatecznie rozstrzygnięty.

Grzegorz Pertek: „Zwichnięta symetria. Próba rehabilitacji legendy Rafała Wojaczka”. Instytut Książki. Kraków 2025.