ISSN 2658-1086
Wydanie bieżące

15 grudnia 24 (384) / 2019

Laura Pomianowska,

ŚWIATŁO - PRZESTRZEŃ- KOSMOS ('DEEP IMPACT - STEFAN GIEROWSKI I EUROPEJSKA AWANGARDA LAT 60.')

A A A
Wystawa „Deep Impact – Stefan Gierowski i europejska awangarda lat 60” prezentuje malarstwo polskiego artysty w kontekście sztuki zagranicznej. Dla koncepcji wystawy jest ważna kategoria wpływu. W przestrzeni ekspozycyjnej zarysowują się widoczne relacje między obrazami. Dzieła dialogują ze sobą, pokazując widzom pierwiastek polskiej awangardy w sieci powiązań z obrazami artystów europejskich. Celowe zestawienie obrazów parami (Gierowski-inny artysta europejski) odsyła widza do głębszej refleksji. Dzięki takiej prezentacji dzieł malarstwo Gierowskiego jawi się nie jako osobny fenomen, lecz jako zjawisko wynikające z sieci złożonych procesów społecznych i politycznych.

Abstrakcyjne malarstwo Gierowskiego w kontekście europejskiej awangardy lat sześćdziesiątych odsłania swoje źródła. Decyzja artysty o porzuceniu figuracji na rzecz abstrakcji była znamienna dla ogólnych tendencji panujących w sztuce. Lata 60-te w sztuce europejskiej zdominowały tendencje wykroczenia poza płaszczyznę ograniczoną blejtramem. Wyczerpała się formuła informelu, rozwijał się między innymi nowy realizm, konceptualizm, op-art i abstrakcja liryczna. W Polsce abstrakcyjne poszukiwania zwiastowała już Sala Neoplastyczna otwarta w 1948 roku. Gierowski początkowo tworzył sztukę figuratywną. Przełom nastąpił w połowie lat pięćdziesiątych. Jak mówił artysta, jego decyzja nie była podyktowana sprzeciwem wobec socrealizmu, ani niechęcią wobec figuracji. Była aktem woli uwarunkowanym świadomością ograniczenia słów i wewnętrznym przekonaniem o istnieniu możliwości porozumiewania się obrazami.

Impulsem do przemodelowania artystycznej samoświadomości Gierowskiego było leżące wielokrotnie u podstaw abstrakcyjnego malarstwa pragnienie zbliżenia się do pojęć. Malarz, ukształtowany w dużej mierze przez idee dwudziestowiecznych klasyków abstrakcji, takich jak Malewicz, Mondrian i Kandinsky, poszukiwał malarskiego języka wyrażającego pewien system idei. Stefana Gierowskiego zajmowało zjawisko światła, przestrzeni i kosmosu. Poszukiwanie odpowiedników tych pojęć w malarstwie doprowadziło go do metafizycznej abstrakcji.

Zainteresowania Gierowskiego światłem, przestrzenią i kosmosem znalazły odzwierciedlenie w triadzie symbolicznie spajającej prezentowane prace. Wyrażają ją słowa zero-dynamo-cosmos, którym przyporządkowano w trzech salach poszczególne obrazy. Kurator wystawy Michel Gauthier dostrzega podobieństwa realizacji artystycznych Gierowskiego do sztuki międzynarodowej grupy Zero, jednej z najważniejszych w tamtym czasie w Europie, utworzonej w 1957 roku w Düsseldorfie. Również w kręgu zainteresowań grupy Zero znalazły się zagadnienia światła, koloru i ruchu. Jej ważnymi przedstawicielami byli Otto Piene, Lo Salvio i Jef Verheyen – to między innymi ich prace wiszą koło obrazów Stefana Gierowskiego.

Hasło „Zero”, pierwszy trzon triady i tytuł pierwszej sali można odczytywać na dwóch poziomach. Jest to zarówno odniesienie do wspomnianej artystycznej grupy jak i metafora początku malarskich poszukiwań, ograniczających się do elementarnych, afiguratywnych środków malarskiej ekspresji. Trafne zestawienia obrazów Stefana Gierowskiego, Martina Barré, Jeana Degottexa, Jefa Verheyena i Francesca Lo Savii odzwierciedlają tendencje redukcjonistyczne, jakie zapanowały w sztuce lat 60. Dominującym środkiem wyrazu jest linia – znak świata materialnego, wkraczający w przestrzeń pustego, monochromatycznego płótna i przecinający jego płaszczyznę. Gest malarski zostaje ograniczony do minimum, skondensowany do formy emblematu tworzenia. Miejsce spontanicznego informelu zajął twórczy minimalizm, przejawiający się również w rezygnacji z tytułów na rzecz numeracji. Gierowski i malarze z grupy Zero oznaczali swoje obrazy numerycznie – ciągami cyfr arabskich, cyframi rzymskimi lub kombinacją cyfr i liter.

Druga sala, odnosząca się do drugiej części triady (dynamo) ukazuje serię dynamicznych płócien Gierowskiego wypełnionych liniami. Linie porządkują kompozycje, wyznaczając kierunki rozsadzające ramy płótna. Gierowski operując jednym z najbardziej podstawowych elementów malarstwa tworzy pulsujące przestrzenie i iluzję ruchu. Dynamiczność prac angażuje wzrok, który zostaje wciągnięty w wir form. Można w tych kompozycjach dostrzec ikonografię mechaniki pierwszego poruszenia. Idea zjawiska ruchu nabiera materialności. Świetliste linie tną powierzchnie płótna symbolizując samo światło. Relacja referencji ma jednak kontekst bardziej naukowy niż aluzyjno-metaforyczny. Kurator wystawy sugeruje, że Gierowski tworzy indywidualną ikonografię naukową. Zainteresowania kinetyką, optyką i innymi zjawiskami fizycznymi były popularne wśród malarzy działających w latach sześćdziesiątych. Próby Gierowskiego pokazania ciszy i hałasu i eksperymenty z wizualizacją dźwięku w malarstwie zbliżają artystę do wcześniejszych o 20 lat poszukiwań Luigi Russolo, malarza i muzyka, którego futurystyczne obrazy są autonomicznymi traktatami o muzyce.

Można powiedzieć, że syntezą punktu zero i dynamo, czyli ruchu, jest kosmos. Przestrzeń kosmiczna staje się głównym tematem obrazów pokazanych w trzeciej części wystawy. Paradygmat kosmiczny ukształtował malarstwo Stefana Gierowskiego i wielu artystów tworzących w tym samym czasie. Tendencja kosmiczna w malarstwie lat sześćdziesiątych jest z pewnością po części uwarunkowana sytuacją społeczną i polityczną – ambicjami podboju kosmosu i zimną wojną. Płótna Gierowskiego z tego okresu są metaforą kosmicznej pustki i sunących w niej planet. Fakturalną przestrzeń wypełniają linie zataczające świetlne kręgi, krawędzie planet, koncentryczne obszary wizualizujące niezbadaną materię. Kosmiczne obrazy Gierowskiego są nie tylko dokumentacją wyobrażeniowej podróży. Artysta podkreślał ich głębszy, filozoficzny wymiar, definiujący całokształt jego malarstwa, w którym obraz jest poza reprezentacją idei metafizycznym przejawem pojmowania świata. Wystawa, prowadząc widza od punktu zero, poprzez ruch ku idei kosmosu akcentuje ten ponadrzeczywisty wymiar obrazów Gierowskiego.
Deep Impact – Stefan Gierowski i europejska awangarda lat 60.” Kurator: Michel Gauthier. Fundacja Stefana Gierowskiego, Warszawa, 14.09.2019 – 15.11.2019.