ISSN 2658-1086
Wydanie bieżące

1 marca 5 (437) / 2022

Jessica Kufa,

POSTMODERNIZM PRZYPOMINA O SOBIE (ANDRZEJ SZAHAJ: 'PONOWOCZESNOŚĆ I POSTMODERNIZM DLA ŚREDNIOZAAWANSOWANYCH')

A A A
Andrzej Szahaj jest filozofem polityki i kulturoznawcą. Kwestiami postmodernizmu i ponowoczesności zajmuje się od trzydziestu lat. Jest autorem wielu publikacji, z których najnowsze prezentują szeroki namysł nad kapitalizmem.

Jego ostatnia praca „Ponowoczesność i postmodernizm dla średniozaawansowanych” stanowi rezultat jego wieloletnich badań nad tytułowymi zagadnieniami. Książka dzieli się na dwie części, w pierwszej z nich autor charakteryzuje ponowoczesność, zestawiając ją z myślą przednowoczesną i nowoczesną. Tworzy przy tym udaną narrację pokazującą poszczególne różnice między epokami oraz charakteryzującymi ich zestawami ideologii i teorii. Drugą część poświęca szczegółowemu omówieniu postmodernizmu, analizując jego manifestacje w sztuce, architekturze oraz nauce.

Książka przybrała formę podręcznika, w którym autor, na niewielu ponad dwustu stronach, omawia najważniejsze teorie, zespoły światopoglądów i ideologii charakterystycznych dla ponowoczesności. Dużą część tekstu zajmują obszerne przypisy. Dzięki temu wywód poprowadzony jest precyzyjnie, a czytający nie muszą mierzyć się z nadmiarem informacji i przebijać przez długie wyjaśnienia poszczególnych pojęć. Jeżeli zajdzie jednak ku temu potrzeba, przypisy doskonale odpowiedzą na pojawiające się u czytelników niejasności i poprowadzą wprost do tekstu źródłowego.

Zapewne dlatego książka adresowana jest do czytelników „średniozaawansowanych”, którzy posiadają już wiedzę na temat ponowoczesności i postmodernizmu i chcą ją jedynie uzupełnić o ewentualne braki lub usystematyzować. Osobiście będę używać książki jako wyjątkowo wygodnej bazy tekstów autorstwa najważniejszych badaczy ponowoczesności. Zasygnalizowano w niej niezwykle ważne kwestie dotyczące na przykład nowych mediów, prekaryzacji zatrudnienia lub hiperindywidualizmu. Dzięki temu jest ona doskonałym przewodnikiem, użytecznym podczas refleksji nad współczesnością.

Narracja dotycząca ponowoczesności została wzbogacona przez Szahaja kilkoma tabelami, które w dobry sposób ilustrują najważniejsze zmiany, jakie zaszły w myśli europejskiej na przestrzeni trzech ostatnich wieków.

Mimo podręcznikowej formuły, która powinna raczej prezentować główne myśli badaczy postmodernizmu niż poddawać je ocenie, Szahaj nie stroni od przedstawiania własnych wniosków i opowiadania się za konkretnymi teoriami. Jedną z nich jest ścisłe łączenie narodzin nowoczesności z narodzinami kapitalizmu, zaś ponowoczesności z kolejną fazą kapitalizmu określanego jako „późny”. Przy prezentacji postmodernizmu, szczególnie w sztuce i architekturze, autor poddaje to powiązanie krytyce, wskazując, że teorie artystyczne podążają za logiką rynku, odtwarzają ją i powielają. Zależności tej, co ciekawe, autor odmawia nauce, twierdząc, że zachowuje ona autonomię wobec ideologii ponowoczesności.

Podręcznik ten jest interesującą lekturą, która pchnęła mnie do wielu rozważań. Pokazuje on temat, który przez ostatnie trzydzieści lat przestał być kontrowersyjny. Wydaje się więc, że dzisiaj można spojrzeć na ponowoczesność nieco pewniejszym okiem, bez obaw o to, że zostaniemy uznani za zagrożenie dla wielkich wartości modernizmu. Pluralizm, indywidualizm i multikulturalizm stały się ideami może nie powszechnie akceptowalnymi, ale z pewnością pewnymi cechami współczesnych europejskich społeczeństw. Będąc już więc spokojnymi o ugruntowanie się pewnych metod, możemy nieco śmielej analizować to, czym ponowoczesność się staje, i spróbować dostrzec zmiany w jej logice lub radykalizację pewnych idei. Podręcznik ten nadaje się do tego, aby przyjąć go jako narzędzie pracy do wyznaczenia pewnych podstaw naszej refleksji.

Szahaj niezwykle przekonująco odpowiada na pytanie, dlaczego postmodernizm nie jest chwilową modą. Potrafi też zatrzymać naszą uwagę na, wydawałoby się, zbanalizowanym pojęciu, które w jego opracowaniu zdecydowanie zyskuje na znaczeniu jako wciąż aktualne. W trakcie lektury książki Szahaja pojawiają się bowiem pytania o to, w jaki sposób dzisiaj powszechnie omawiane pojęcia, takie jak na przykład posthumanizm, łączą się z postmodernizmem. Omawiana publikacja stanowi więc dobre narzędzie dla tych, którzy szukają związków między różnymi ponowoczesnymi zespołami teorii, wychodząc poza myślenie o następujących po sobie ideologicznych modach.
Andrzej Szahaj: „Ponowoczesność i postmodernizm dla średniozaawansowanych”. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2021.