ISSN 2658-1086
Wydanie bieżące

15 czerwca 12 (468) / 2023

Agnieszka Suchy,

O CZAROWNICACH DLA CZAROWNIC I CZAROWNIKÓW (SABINA KOWALCZYK: 'WIZERUNEK WIEDŹMY W PIŚMIENNICTWIE STAROPOLSKIM XVI I XVII WIEKU')

A A A
„Sprowadzają na nas grady, burze i posuchy” (Baranowski 2020: 214). Tytuł jednego z rozdziałów opracowania „Pożegnanie z diabłem i czarownicą. Wierzenia ludowe” nie tylko oddaje mizoginiczny stosunek do „tych, które wiedzą”, ale pociąga za sobą, niewybrzmiewający bezpośrednio, imperatyw; sprawczynie nieszczęść ludzkich należy stosownie ukarać. Ów sposób myślenia dominował przez wieki, które naznaczone były krwią ofiar zbrodniczych praktyk zwanych polowaniami na czarownice. Tym bardziej uderzający wydaje się fakt, że równolegle, jak wskazuje autorka książki będącej przedmiotem moich zainteresowań, „korzystanie z usług czarownic i czarowników cieszyło się zresztą sporą popularnością” (s. 53). Przykładów rażącej hipokryzji w postrzeganiu „czarownic” (i w ogóle kobiet) na przestrzeni lat Sabina Kowalczyk wskazuje więcej. „Wizerunek wiedźmy w piśmiennictwie staropolskim XVI i XVII wieku” jest zatem pozycją przeznaczoną nie tylko dla akademików, których zainteresowania skoncentrowane są wokół szeroko pojętej tematyki czarostwa, ale wszystkich osób zafascynowanych wizerunkami kobiet w literaturze i kulturze.

Topika wiedźm cieszy się coraz większą popularnością wśród czytelników i czytelniczek, nie tylko na gruncie akademickim, co wyraźnie widać zarówno w obszarze literatury naukowej czy popularnonaukowej (gdzie niewątpliwie jedną z najbardziej zasłużonych postaci jest Jacek Wijaczka), jak i beletrystyki (Katarzyna Berenika Miszczuk, Monika Macewicz, Ewa Cielesz i wiele innych) czy poradników (m.in. Dobromiła Agiles), skierowanych do wiccan/wiccanek i innym entuzjastów/entuzjastek rozmaitych odmian czarostwa. Choć fascynaci oraz fascynatki tajników kulturowej ewolucji wizerunku czarownicy (tropem autorki w mojej recenzji wymiennie stosuję terminy „czarownica” i „wiedźma”) mają do dyspozycji obszerną literaturę naukową, potencjał badawczy tej tematyki wciąż nie został wyczerpany; „Wizerunek wiedźmy w piśmiennictwie staropolskim XVI i XVII wieku” jest, jak wskazano w opisie wydawnictwa, „pierwszą na polskim rynku literaturoznawczą monografią w pełni poświęconą konstruktowi czarownicy w tekstach I Rzeczypospolitej”.

Pomimo że tytuł pozycji lokuje literaturę w centrum rozważań autorki, książka Kowalczyk z powodzeniem spełni rolę propedeutycznego podręcznika dla odbiorców i odbiorczyń złaknionych wiedzy o rodowitych wiedźmach w ogóle. Badaczka z wprawą szkicuje dzieje kobiet posądzonych o uprawianie praktyk magicznych w kontekście europejskim, nie stroniąc od rozważań kulturo- i językoznawczych.

Przybliża również historię polowań na czarownice na gruncie rodzimym; słusznie decyduje się na ujęcie jej w formie „zarysu” w tytule podrozdziału, zdając sobie sprawę z obszerności tematyki. Rozbudowane rozdziały, pełniące rolę wstępu do właściwego przedmiotu badań, są nie tylko znakomicie przygotowanym, holistycznym uzupełnieniem rozważań literaturoznawczym, ale i swoistym zaproszeniem do wojażu po świecie wiedźm, które w pełnej krasie oddaje pasję autorki.

Clou „Wizerunku wiedźm…” stanowią analizy starannie dobranych tekstów literatów doby staropolskiej; Kowalczyk odwołuje się zatem do Jana Kochanowskiego czy Jana Andrzeja Morsztyna, ale nie stroni również od sięgania po dzieła autorów takich jak Aleksander Teodor Lacki czy Stanisław Serafin Jagodyński. Jako że, zgodnie z tytułem, przedmiotem badań autorki jest piśmiennictwo staropolskie, Kowalczyk nie ogranicza się do określonych gatunków; „Wizerunek wiedźm…” obejmuje nie tylko rozważania na temat form artystycznych, ale także m.in. pamiętników czy nawet zielników. Rozległość materiału badawczego i różnorodność kontekstów dowodzi tego, że autorka wykonała pracę wręcz tytaniczną, i choć książka Kowalczyk nie jest obszerna pod względem objętości, to stanowi rzetelne i treściwe kompendium.

Jednym z najistotniejszych walorów monografii jest niesztampowość; Sabinie Kowalczyk udało się uniknąć jednotorowości wywodu za sprawą kreatywnie wplecionych ciekawostek na temat magii ludowej czy wzmianek o roli żywiołu w czarostwie. Ta wielobarwność przejawia się również w opisach czarownic, które nie ograniczają się jedynie do przedstawienia ich w roli sprzymierzeńczyń szatana; wszak „(…) nie wszystkie opisane w literaturze XVI i XVII wieku kobiety zajmujące się magią przedstawiane były jako istoty przesiąknięte złem. Niektóre z nich swoją moc i umiejętności wykorzystywały, by pomagać ludziom. Kierowały się w tych działaniach współczuciem i troską o drugą osobę” (s. 128). Kowalczyk ukazuje różne oblicza zainteresowania postacią czarownicy, która miała zwodzić na manowce, uosabiać grzech, sprowadzać nieszczęścia, jednocześnie odzwierciedlając społeczne fobie i niespełnienia.

Wartościową ideą okazało się wzbogacenie monografii o rozważania na temat, widocznych m.in. w internecie, przeobrażeń zachodzących w postrzeganiu czarownic. Autorka dostrzega rosnące zainteresowanie kręgami kobiet, praktykowaniem różnych form duchowości osadzonej w kulturach przedchrześcijańskich; poświęca również uwagę forom internetowym zrzeszającym osoby identyfikujące się z archetypem wiedźmy, wskazując ich potencjał rozwojowy. Ponadto podejmuje kwestię rehabilitacji kobiet straconych w wyniku procesów o czary, a także omawia znaczenie figury czarownicy w kontekście współczesnej areny politycznej.

„Wizerunek wiedźmy w piśmiennictwie staropolskim XVI i XVII wieku” to nie tylko monografia literaturoznawcza sensu stricto, ale i napisane barwnym językiem, interdyscyplinarne kompendium, które powinno zagościć na liście lektur obowiązkowych – obok Bohdana Baranowskiego, Jacka Wijaczki czy Wiolety Wenerskiej – u każdego fascynata czy fascynatki tematyki oscylującej wokół czarownic. Nie ulega wątpliwości, że Kowalczyk pisała zarówno o wiedźmach, jak i – może przede wszystkim – dla wiedźm.

LITERATURA:

Baranowski B.: „Pożegnanie z diabłem i czarownicą. Wierzenia ludowe”. Poznań 2020.
Sabina Kowalczyk: „Wizerunek wiedźmy w piśmiennictwie staropolskim XVI i XVII wieku”. Wydawnictwo Universitas. Kraków 2023.