Film - relacje

Małgorzata Grabowiecka

DWIE DROGI DO RAJU

Lubię pesymistyczny optymizm Becketta. On rozumiał siłę życia. Nic nie jest negatywne ani pozytywne, wszystko jest jedynie prawdziwe i żywe. ( Jim Jarmusch)

Jarmusch był zawsze reżyserem kultowym. Od czasu debiutu jego filmy oglądane są z niesłabnącym zainteresowaniem. Trudno wytłumaczyć fenomen swoistej popularności artysty, gdyż jego obrazy nie należą do prostych w odbiorze. Ich wielowarstwowy charakter pozwala na odczytywanie na różnych płaszczyznach i poziomach. Do niezaprzeczalnych walorów dzieł artysty należą też z pewnością znakomici aktorzy: Roberto Benigni, John Lurie, czy Tom Waits. Dwaj ostatni są ponadto twórcami muzyki w jego filmach, co nadaje im rozpoznawalny i niepowtarzalny charakter oraz klimat.

Pierwszą rzeczą, która nasuwa się na myśl w związku z jego twórczością, jest humor i absurd zawarty w tych obrazach. Bez względu na to, jak smutne i szare jest życie bohaterów, jest ono zawsze śmieszne. Poprzez połączenie konwencji tragicznej z komiczną, udaje się reżyserowi dotrzeć do jednej z prawd o życiu, o którym myśleć można wyłącznie "śmiejąc się przez łzy". Wydaje się, iż Jarmusch chce nam powiedzieć, że zarówno szczęście jak i pech są wynikiem przypadku. W "Poza prawem" bohater cytuje wiersz Roberta Frosta "Ścieżka mniej uczęszczana":

Dwie drogi w żółtym lesie szły w dwie różne strony:
Żałując, że się nie da jechać dwiema naraz
I być jednym podróżnym, stałem zapatrzony (...)
Dwie drogi; pojechałem tą mniej uczęszczaną -
Reszta wzięła się z tego, że to ją wybrałem."

Droga, pojmowana jest u Jarmuscha w sposób fizyczny, ale także jako wędrówka bohaterów przez osobiste doświadczenia. Nieomal wszyscy spośród nich to turyści na "nieustających wakacjach", nie mających jednak nic wspólnego z beztroskim odpoczynkiem. Podróżowanie to wędrówka przez własne życie a droga staje się symbolem jego ewolucji, przemiany. Kwestia losu i przypadku, których metaforą jest rozgałęzienie dróg to także ważny element w twórczości reżysera. Przedmiotem jego refleksji staje się nawet sama dwoistość natury, kiedy, w tym samym filmie, wkłada w usta Roberto Benigni słowa Walta Whitmana, o świecie, który jest smutny i piękny zarazem.

Filmy artysty można również analizować poprzez pryzmat literatury, na którą często powołują się jego bohaterowie (w "Truposzu" - William Blake, w "Ghost Dogu" - Ryunosuke Akutagawa), jego dzieła to częsta gra z konwencjami (western), czy odwołania do twórczości innych reżyserów (Melville). Jest wiele sposobów interpretacji kina, które pełne jest odwołań i cytatów. Ważne jest to, że Jarmusch w swoim dorobku filmowym konsekwentnie przechodzi od problemów egzystencjonalnych, które charakteryzują jego pierwsze filmy, do metafizycznych, sięgając po pytania najtrudniejsze: o sens życia i moralność.

"Inaczej niż w raju" jest gorzkim obrazem o braku porozumienia między ludźmi, ich nieustannym mijaniu się, rozczarowaniu rzeczywistością. "Truposz" jest filmem o drodze do śmierci, powolnym odchodzeniu, cichej rezygnacji z życia w duchu pogodzenia się ze swoim losem. "Ghost Dog: Droga Samuraja" dotyka problemów wierności wartościom i poświęcenia. Dla wielu ciągle takie samo (tak samo dobre) kino Jarmuscha ciągle ewoluuje w kierunku coraz dojrzalszych i poważniejszych obrazów. Z niecierpliwością czekam na jego najnowszy film, który ma być pełnometrażową wersją krótkich etiud z cyklu "Kawa i papierosy".

VI Festiwal Filmów Kultowych. Przegląd Filmów Jima Jarmuscha, Katowice, 9 - 23 maja 2004