Magia Harry’ego Pottera nie przemija, a jego marka trwa nieprzerwanie od czasu premiery pierwszej książki. Młody czarodziej oczarował czytelników do tego stopnia, że z półek sklepów sprzedają się nie tylko oryginalne tomy sagi, ale również wszelkie książkowe dodatki, gadżety, gry planszowe i komputerowe, a na streamingach wciąż dużym powodzeniem cieszą się ekranizacje powieści. Zapowiedziano również serial produkcji HBO. Jako fan uniwersum wykreowanego przez J.K. Rowling oraz miłośnik filozofii nie mogłem przejść obojętnie obok jednej z niedawno wydanych publikacji Gwendala Fossoisa pod tytułem „Harry Potter i Zakon Filozofów. Filozoficzna podróż przez uniwersum Harry’ego Pottera”.

Fossois na swojej stronie przedstawia się jako pasjonat historii, mitologii, filozofii i psychologii oraz specjalista od popkultury, który oferuje nowe odczytania tekstów kultury, szukając w nich odniesień do życia człowieka. W jego portfolio mamy zatem omówienie na przykład „Gry o tron”, „Gwiezdnych wojen” czy też „Małego Księcia” (https://gwendalfossois.com/livres/). Recenzowana tu publikacja również wpisuje się w podejście autora do odczytywania kultury popularnej. Jak widnieje na okładce, to: „Nieoficjalna książka inspirowana serią o Harrym Potterze”, a mówiąc już dokładniej (o czym zresztą informuje sam podtytuł), czytelnik i czytelniczka mają przed sobą publikację poświęconą filozoficznemu aspektowi świata młodego adepta czarodziejstwa. Publikacja rozpoczyna się rozdziałem wprowadzającym i tłumaczącym, dlaczego w ogóle warto mówić o Harrym Potterze w wymiarze filozoficznym i jaką funkcję w problematyzowaniu pewnych kwestii ma osadzenie świata w wymiarze fantastycznym połączonym z rzeczywistością niemagiczną („mugolską”). W kolejnych częściach publikacji Fossois zajmuje się kwestiami: (1) umowy społecznej; (2) władzy i sprawiedliwości; (3) dobra i zła; (4) tożsamości, samoświadomości i wolności; (5) wiedzy i prawdy; (6) śmiertelności.

Autor zaznacza, że: „Żeby zrozumieć postawy filozoficzne promowane przez autorkę, trzeba wyjść poza mury Hogwartu” (s. 27). Zarówno we wstępie, jak w całej treści istnieje bardzo dużo odwołań do rozmaitych filozofii (np. stoicyzm, epikureizm, egzystencjalizm) i myślicieli (np. Sokrates, Platon, Pascal, Nietzsche, Bergson, Campbell). Nie są one jednak wymuszone, podczas lektury nie znalazłem nadinterpretacji i naciąganych wniosków. Jest za to bazowanie na konkretnym tekście i z tego wywodzenie adekwatnych rozważań. Materiałem przedmiotowy stanowią nie tylko książki wchodzące w obręb sagi, ale również filmy (w tym także „Fantastyczne zwierzęta i jak je znaleźć”) oraz dodatki („Baśnie Barda Beedle’a”) i sztuka teatralna „Harry Potter i przeklęte dziecko”. Publikacja z pewnością skierowana jest do osób znających uniwersum, ale nie jest wymagana wiedza na temat przywoływanych koncepcji filozoficznych.

W publikacji czuć pasję, za którą idą znajomość zarówno świata Harry’ego Pottera, jak i historii myśli. Autor płynnie porusza się po obu obszarach, a co istotne, mierzy w to, aby pokazać realną wartość omawianych treści. Na przykład, wychodząc od łamania przepisów i prawa przez bohaterów w imię dobra ogółu, zadaje następujące pytania: „Cały problem polega więc na tym, żeby wiedzieć, gdzie umiejscowić moralność danego człowieka: czy kłamstwo jest niemoralne, jeśli służy dobrej sprawie? Poza tym kto definiuje »dobro« w konkretnym kontekście? Czy łamanie prawa jest bardziej uzasadnione, jeśli działanie zostanie podjęte w celu ratowania wielu osób, a nie tylko jednego niewinnego?” (s. 111). Z kolei w kontekście tematu władzy Fossois nie stroni od odwoływania się do aktualnej sytuacji na świecie: „To dość delikatny temat: w którym momencie zaczynamy oceniać wojnę jako sprawiedliwą i z jakiego punktu widzenia? Dobrą ilustracją tej trudności jest na przykład napaść Rosji na Ukrainę (…)” (s. 86). Oczywiście podjęte problemy nie zostają bez odpowiedzi, a każdy temat płynnie łączy się z kolejnymi. Czytelnicy i czytelniczki otrzymują książkę, która nie jest zbiorem artykułów, ale bardzo płynnie opowiedzianą narracją. Mimo poważnych rozważań lektura okazuje się naprawdę przyjemna i owocna. Nie miałem zbyt wielkich oczekiwań co do publikacji Fossoisa, jednak, czytając, niejednokrotnie przerywałem, aby nieco porozmyślać na temat danej kwestii i skonfrontować się z własnymi przekonaniami. Co oczywiście świadczy o dobrej jakości lektury, bowiem spełnia ona swoje zadanie filozoficzne.

***

„Harry Potter i Zakon Filozofów” to książka, która spełnia trzy funkcje. Po pierwsze pokazuje na pewno kolejną, być może nieco głębszą warstwę znaczeniową uniwersum stworzonego przez Rowling. Po drugie udowadnia, że filozofia wciąż ma zastosowanie praktycznie i potrafi realnie wpłynąć na jakość naszego życiu. Po trzecie natomiast stanowi świadectwo tego, że filozofia obecna jest nie tylko w literaturze pięknej i traktatach myślicieli, ale również w popkulturze. Jak się okazuje, masowość nie wyklucza wartościowego materiału do przemyśleń i refleksji.

Gwendal Fossois: „Harry Potter i Zakon Filozofów. Filozoficzna podróż przez uniwersum Harry’ego Pottera”. Przeł. Paweł Łapiński. Wydawnictwo Znak Koncept. Kraków 2024.