Rola szczegółu w warsztacie reportażysty jest kwestią poruszaną w studiach nad polskim reportażem literackim nie mniej często niż problem fikcji, granice subiektywizacji czy niezwykle aktualne w ostatnich latach zjawisko umedialnienia gatunku i jego twórców. Znaczenie detalu jako budulca dokumentalistyki eksponują nie tylko teoretycy, lecz także praktycy literatury faktu. Zagadnienie to okazuje się ponadto adekwatnym kontekstem badania utworów skrajnie różnych, odległych w wymiarze i tematycznym, i czasowym. „Szczegół doprowadzony do manii” – takim tytułem Mariusz Szczygieł opatrzył omówienie sylwetki Zbigniewa Uniłowskiego, którego głośny tekst „Dzień rekruta” z 1934 roku, demaskujący kulisy życia koszarowego, zasilił słynną już „Antologię polskiego reportażu XX wieku” (zob. Szczygieł 2014: 352). „Jestem maniaczką szczegółów” – tymi pokrewnymi słowami ponad 70 lat po ukazaniu się publikacji Uniłowskiego opisze samą siebie w jednym z wywiadów bohaterka najnowszej monografii Bernadetty Darskiej „Szejnert. Szczegół”. W dalszej części cytowanej przez badaczkę wypowiedzi sprecyzuje, że w reportażu – ukierunkowanym na losy i przeżycia jednostki – „najlepiej opowiedzieć szczegółem, bo on zaświadcza” (s. 18; cyt. za: Wójcińska 2011: 21).

W książce Darskiej szczegół nie funkcjonuje jedynie jako przewodni motyw merytoryczny, pozwalający scharakteryzować literacką strategię Małgorzaty Szejnert. Odwołanie do retoryki detalu staje się także strukturalną dominantą samej monografii – przemyślanej, spójnie poprowadzonej i ujętej w oryginalną ramę delimitacyjną. Podstawę kompozycyjnego konceptu stanowi klamrowa budowa publikacji, której wstęp i zakończenie tworzą swego rodzaju leksykony kluczowych słów – rzeczonych szczegółów – obrazujących życie i twórczość jednej z najwybitniejszych przedstawicielek polskiego reportażu. Logice detalu badaczka podporządkowuje również tytulaturę rozdziałów. Sygnują je każdorazowo kolejne szczegóły biograficzne lub formalne, będące spoiwem wywodu w danej sekcji bądź w jej fragmentach. W rozdziale „Karteczki. Dać świadectwo”, który przybliża między innymi książkę „Śród żywych duchów” dokumentującą poszukiwania miejsc pochówku więźniów politycznych epoki stalinizmu, tytułowy wątek konstytuują karteczki zostawiane przez reporterkę na symbolicznych grobach ofiar w celu nawiązania kontaktów istotnych dla prowadzonego śledztwa (zob. s. 142). W części opatrzonej tytułem „Stół. Szkoła pisania na co dzień”, opowiadającej o początkach „Gazety Wyborczej”, z którą Szejnert była związana jako wieloletnia redaktorka działu reportażu, wyeksponowanym detalem jest natomiast stół otrzymany w ramach darowizny na potrzeby dopiero organizującej się siedziby redakcji (zob. s. 163-164). Na szczególe kształtującym warsztat autorki „Wyspy Węży” zostaje więc umocowana kompozycja całej monografii. Ten przejrzysty i – w swej prostocie – niezwykle udany chwyt formalny konsoliduje zawartość książki i upłynnia lekturę.

Na odbiór publikacji Darskiej wpływa korzystnie także przekrojowa perspektywa opisu prezentowanej postaci. Kolejność rozdziałów pokrywa się z chronologią życia zawodowego oraz twórczej ewolucji Szejnert. Badaczka z powodzeniem rekonstruuje zauważalną przemianę poetyki pisarskiej i zainteresowań reporterki – od drukowanych w PRL-u tekstów z nurtu tzw. małego realizmu, w którym „[z]wykłość urasta do rangi nadzwyczajności” (s. 100), poprzez książki dążące do ukazania „postaw ludzkich w chwili dziejowej próby” (s. 127), aż po współczesne, monumentalne i wielogłowe reportaże historyczne „z szeroką panoramą społeczną” (s. 206). Przegląd dorobku Szejnert dokonywany jest przy tym z charakterystyczną dla Darskiej wnikliwością recenzencką – omówienia poszczególnych utworów reporterskich, rozpatrywanych jako cykle tematyczne bądź komparatystycznie ze sobą zestawianych, urastają momentami do rangi krytycznoliterackich mikroopracowań. Obfitują one w partie analityczno-interpretacyjne, świadczące o bardzo dobrej orientacji w przywoływanej literaturze podmiotu i przedmiotu, ale też w odautorskie komentarze i domysły na temat cech osobowościowych reporterki oraz prawdopodobnych motywacji, którymi kierowała się w swych dziennikarskich przedsięwzięciach. Monografia „Szejnert. Szczegół” – wzorem innych pozycji z serii Projekt: Egzystencja i Literatura Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego – koncentruje się zatem na biografii jednostki, widzianej jednak ściśle pod kątem dokonań literackich i profesjonalnego credo.

Sylwetkę portretowanej bohaterki Darska osadza ponadto w szerszym kontekście społeczno-historycznych realiów, które ukształtowały powojenną polską prozę reportażową i zarazem wywarły znaczący wpływ na uprawianą przez Szejnert „antropologię codzienności” (s. 89) – jak zostaje w książce określona postawa opowiadania się reporterki za zwykłym człowiekiem i tym, co marginalizowane. W początkowej części rozprawy, eksponującej tak zdefiniowaną optykę pisarską, cenne okazują się zwłaszcza dygresje obrazujące rozwój krajowej prasy powiązanej z rozkwitem reportażu w drugiej połowie XX wieku. Badaczka poświęca sporo uwagi charakterystyce profilu tematycznego i środowiska dziennikarskiego „Kuriera Polskiego”, białostockich „Kontrastów”, „Ekspresu Reporterów” i tygodnika „Literatura” – a więc pism, z którymi Szejnert była zawodowo związana przed etapem pracy redakcyjnej w „Wyborczej” i późniejszą, podjętą już na emeryturze, aktywnością publikacyjną. Przybliżając specyfikę wymienionych tytułów, Darska jednocześnie popularyzuje wiedzę o wczesnych tekstach prasowych Szejnert – zdecydowanie mniej znanych niż jej obszerne, cieszące się sporą popularnością projekty książkowe z lat 2007-2018, jak „Czarny ogród” czy „Wyspa klucz”. Analizę powstałych w XXI wieku reportaży historycznych autorki, przygotowanych z „fabularnym rozmachem i z licznymi odwołaniami do konkretnych losów ludzkich” (s. 206), badaczka przeprowadza w końcowej partii rozważań. Wplata w nią również znakomicie sproblematyzowany podrozdział o funkcji pełnionej w książkach Szejnert przez fotografie, traktowane nie tyle jako graficzna ilustracja narracji, ile jej równoległy składnik (zob. s. 240-248).

Wspomniany popularyzatorski cel monografii znajduje odzwierciedlenie nie tylko w próbie przywrócenia pamięci o rzadziej przywoływanych tekstach reporterki, lecz także w strategii konstruowania przypisów. Darska często podaje w nich informacje o alternatywnych źródłach przedruków poszczególnych utworów, zachęcając tym samym czytelnika do samodzielnego odszukania danej pozycji i zapoznania się z nią. Z kolei w treści głównego wywodu niekiedy zamieszcza wskazówki odnośnie do ścieżki odbioru konkretnych publikacji – jak choćby we fragmencie sugerującym równoczesną lekturę dopełniających się reportażowych tomów „Ulica z latarnią” oraz „I niespokojnie, tu i tam” (zob. s. 93). O uwzględnieniu perspektywy odbiorcy świadczy już sama próba stworzenia żywego i urozmaiconego pod względem opisywanych epizodów biograficznych portretu Szejnert jako reporterki zaangażowanej w uprawianą profesję, a zarazem jako osoby zaskakująco witalnej w sferze prywatnej. Wątek nauki nurkowania, której autorka podjęła się w wieku ponad 70 lat, jest tu tylko jednym z przykładów (zob. s. 215). Obraz kobiety ciekawej ludzi i świata wyłania się z licznych anegdot dotyczących jej życia zawodowego, rzadziej osobistego. Zwracają wśród nich uwagę zwłaszcza opisy nawiązanych przez Szejnert przyjaźni i mistrzowsko-uczniowskich relacji w środowisku reporterskim. Fakty te badaczka na ogół referuje za samą bohaterką, obficie cytując wywiady, których ta udzieliła w różnych okresach twórczości.

Oprócz medialnych wypowiedzi autorki Darska wielokrotnie przytacza recenzje jej utworów oraz urywki naukowych opracowań powiązanych z przewodnim tematem. Tego typu cytaty są często dość obszerne, lecz mimo to nie zostały wydzielone blokowo z tekstu głównego, co mogłoby zwiększyć przejrzystość wywodu. W pojedynczych miejscach książki dają się ponadto zauważyć literówki i powtórzenia wyrazowe, a także drobne potknięcia redakcyjne. Ich przykładem jest dwukrotnie zacytowane w nieodległych od siebie fragmentach publikacji stwierdzenie: „Bohater reportażu miał tkwić po uszy w rzeczywistości społecznej, a praca była tematem” (zob. s. 99 i 101). Nieco redundantne wydają się również powielane w niektórych partiach rozważań bliźniacze konstatacje, jak wzmianka o radach udzielonych Szejnert przez Teresę Torańską w czasie pracy nad reportażem „Śród żywych duchów” (zob. s. 145 i 190). W całościowej recepcji książka Darskiej wypada jednak nad wyraz rzetelnie – zarówno pod względem merytoryki i stylistyki, jak i ogólnej redakcji tekstu.

„Szejnert. Szczegół” dołącza do grona naukowych w formie, lecz równocześnie przystępnych w odbiorze pozycji monograficznych z uprzednio wzmiankowanej łódzkiej serii wydawniczej, w której – jeśli wziąć pod uwagę sam reportaż – ukazały się do tej pory rozprawy Izabelli Adamczewskiej-Baranowskiej o Jacku Hugo-Baderze i Joanny Roszak o Hannie Krall (zob. Adamczewska-Baranowska 2022; Roszak 2024). W opisie rzeczonego cyklu, znajdującym się na stronie internetowej wydawnictwa i tylnym skrzydełku okładki, czytamy, że wydane w ramach tej inicjatywy pozycje książkowe ujmują twórczość wybitnych polskich pisarzy jako „projekt egzystencjalny”. By zobrazować istotę egzystencjalnego projektu Małgorzaty Szejnert, Bernadetta Darska sięga po wspomniany już szczegół. Odkrywając jego liczne zastosowania w reportażach autorki, a zarazem przekształcając go w narzędzie analitycznej refleksji, badaczka tworzy wyczerpujące, świetnie udokumentowane i przemawiające do wyobraźni studium reporterki, która „[p]ozornej nieistotności przywraca ważność” (s. 253).

LITERATURA:

Adamczewska-Baranowska I.: „Hugo-Bader. Włóczęga”. Łódź 2022.

Roszak J.: „Krall. Tkanie”. Łódź 2024.

Szczygieł M.: „Szczegół doprowadzony do manii”. W: „100/XX. Antologia polskiego reportażu XX wieku”. T. 1: 1901–1965. Red. M. Szczygieł. Wołowiec 2014.

Wójcińska A.: „Reporterzy bez fikcji. Rozmowy z polskimi reporterami”. Wołowiec 2011.

Bernadetta Darska: „Szejnert. Szczegół”. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Łódź 2024 [seria: Projekt: Egzystencja i Literatura].