Książka Kariny Gaibuliny „Etnografowie z przymusu. Polscy zesłańcy w służbie kolonialnej Cesarstwa Rosyjskiego” jest obszernym studium poświęconym losom polskich zesłańców syberyjskich w XIX wieku. Temat zesłań i zesłańców stanowi nadal jeden z intensywniej eksplorowanych obszarów w badaniach humanistycznych, zarówno w ogólnych opracowaniach, jak i pracach poświęconych konkretnym zesłańcom.

Autorka obrała za przedmiot swoich badań trzech zesłańców politycznych przebywających w służbie Imperium Rosyjskiego: Adolfa Januszkiewicza (1803–1857), Bronisława Zaleskiego (1820–1880) i Seweryna Grossa (1852–1896). Materiały archiwalne oraz wybór tekstów w postaci dzieł drukowanych zostały poddane skrupulatnej analizie, dzięki której badaczce udało się odpowiedzieć na pytania dotyczące praktyk pisania i ich rezultatów oraz przekształceń dokonywanych na materiałach rękopiśmiennych przy ich przeistoczeniu w medium drukowane. Czyniąc te kwestie osią swojej opowieści, Gaibulina zajęła się opisem o charakterze etnograficznym tworzonym przez zesłańców w służbie carskiej Rosji. Kolejną istotną sferą badawczą zaproponowaną w „Etnografach z przymusu” jest zaaplikowanie teorii związanych z kolonializmem i postkolonializmem, a także orientalizmem w rozważaniach dotyczących polityki Imperium Rosyjskiego.

„Sybir” jest zakorzeniony w polskiej kulturze jako zjawisko o charakterze martyrologicznym: w ciągu XIX wieku przewinęły się przez niego szeregi ludzi skazanych za konspirację lub walkę o charakterze narodowowyzwoleńczym. „Największe więzienie świata”, jak go nazywano, budziło niepokój i grozę w Polakach, a opowieści o nim podsycały romantyczny mit walki o niepodległość. Jednak zarówno tzw. katorga, jak i to, czego podczas niej doświadczano, było niezwykle zróżnicowane. Dokonany przez Gaibulinę wybór ograniczony został do zesłańców odbywających karę na terenach zamieszkiwanych przez Kirgizów, sukcesywnie wyłączanych wówczas w krąg ziem zarządzanych przez administrację Rosyjską. Pisząc o „etnografach z przymusu”, autorka przytacza historie trzech Sybiraków, którzy po zesłaniu podjęli pracę w szeregach rosyjskiego wojska i administracji. Zostali oni w związku z tym włączeni w marsz carskiej Rosji na tereny nomadycznych Kirgizów. Rosyjski podbój tych ziem w celach militarnych zapoczątkował proces późniejszego opanowywania go – mapowania, opisywania i zarządzania. W ten sposób zesłańcy, często należący do polskiej inteligencji, włączali się w ów pochód w charakterze urzędników, rysowników, kartografów, wykonując jednocześnie zasadniczą pracę o charakterze etnograficznym, tj. opisując kulturę Kirgizów.

Tym, co należy zauważyć, wydaje się fakt, iż sama etnografia jako nauka kształtowała się w XIX wieku, stwarzając normy, pryncypia, metody, a ostatecznie wydając „na świat” pierwszych „zawodowych” etnografów (proces ten był jednak niezwykle skomplikowany, a na terenach polskich ziem pozaborowych często połączony z samokształceniem). Etnografia jako nauka już ukształtowana miała zajmować się „opisem i analizą (…) kultur ludzkich (oraz ich poszczególnych dziedzin i wytworów) w konkretnych, historycznych, najczęściej etnicznych uwarunkowaniach i z uwzględnieniem ich masowego, ludowego charakteru” (Burszta 1987: 89). Można zatem stwierdzić, że choć etnografia jako taka dopiero się rozwijała, to praca wszystkich trzech zesłańców posiadała charakter etnograficzny.

Osoby, po których materiały archiwalne sięgnęła Gaibulina, pośrednio i bezpośrednio włączyły się w proces opisu kultury Kirgizów. Przeprowadzona analiza jest jednym z najciekawszych aspektów książki, pokazuje bowiem, w sposób zazwyczaj niedostępny czytelnikowi, drogę, jaką przebyły materiały, zanim zostały przekształcone w publikację drukowaną, dostępną szczerszemu gronu odbiorców. Wspominane materiały objęły dzienniki osobiste, listy i inne dokumenty, a także oficjalne raporty sporządzane według kryteriów carskiej administracji. Autorka w interesujący sposób ilustruje to, jak obserwacja kultury Kazachów jest przetwarzana przez wzorce intelektualne posiadane a priori przez zesłańców (przedstawicieli świata „cywilizowanego”) i w jaki sposób ulegają one (bądź nie) przemianie w zderzeniu z żywą kulturą.

Dokumenty osobiste często służyły za podstawę późniejszych publikacji drukowanych, przygotowywanych do druku przez inne osoby niż sami autorzy. W ten sposób ukazały się: „Dwie wycieczki do stepów kirgiskich. Szkice podróżne” (1857) i „Podróż w Góry Mugodżarskie przez Michała Bielickiego” (1858) Bolesława Zaleskiego oraz „Żywot Adolfa Januszkiewicza i jego listy ze stepów kirgiskich” (1861). Jedyna publikacja pozostawiona (prawdopodobnie) przez Oskara Grossa to „Zbiór materiałów w celu badania obyczajów prawnych Kirgizów” (1886), będący opracowaniem (znów, prawdopodobnie) stworzonym na bazie oficjalnych dokumentów o charakterze statystycznym i analitycznym. Prace Januszkiewicza i Zaleskiego kierowano do odbiorcy ogólnego, natomiast publikacja przypisywana Grossowi stanowiła później podstawę nauczania przyszłych pokoleń urzędników rosyjskich. Najciekawszym zagadnieniem jest proces wielokrotnej translacji o charakterze kulturowym, jaką przebywały wszystkie materiały, zanim stały się dostępne odbiorcy tekstu drukowanego.

Materiały notowane w czasie przebywania wśród Kirgizów były najczęściej zapośredniczone przez przewodników-tłumaczy, którzy pomagali w zrozumieniu nie tylko mowy, ale także różnorodnych aspektów kultury kirgiskiej. Zesłańcy „filtrowali” owe informacje już wtedy, odnotowując swoje spostrzeżenia, sięgając do własnej wiedzy i doświadczeń własnego kręgu kulturowego, a następnie poddając obserwacje analizie według określonych wzorców, przygotowując je jako materiał przeznaczony dla odbiorcy obcego kulturze Kirgizów (m.in. wzorców epistolarnych, dokumentacyjnych etc.). Ostatecznym progiem, które owe dane przekraczały, było przygotowanie do druku. W ten sposób informacje przechodziły drogę z rodzimej kultury oralnej, poprzez kulturę pisma i ostatecznie – druku. Wszystkie te procesy intelektualne (a także fizyczne media) zmieniały i przekształcały zebrane dane, przygotowując je dla obcego odbiorcy. To z kolei stało się podstawą analizy podjętej przez autorkę z użyciem teorii związanych z badaniem zjawiska kolonializmu i postkolonializmu, a także orientalizacji.

Rysując kolejne granice przekraczane przez zesłańców, a potem generowane przez nich teksty, książka pozwala prześledzić swoiście liminalną rolę, jaką pełnią w carskiej służbie zesłańcy: przedstawiciele kultury zachodniej i jednocześnie Europy „cywilizowanej” są wciągani poprzez rosyjski aparat państwowy i wkraczają na teren mało poznanych kultur nomadycznych. Autorka rysuje dość ostre granice pomiędzy zesłańcami a Kirgizami, choć należy nadmienić, że nie zawsze „obcy” byli postrzegani jako w istocie bardziej odlegli (por. Gomóła 2017). Niemniej jednak pozwala to wyobrazić sobie wyraźniej kolejne granice i sposoby ich przekraczania przez Imperium Rosyjskie (opis kultury kirgiskiej postępował z jednocześnie podejmowaną próbą osiedlania Kirgizów, zaburzania starych schematów terytorialnych, hierarchicznych itd.).

Książka Kariny Gaibuliny jest niewątpliwie ciekawą propozycją, zakorzenioną w wieloletniej dyskusji na temat polskiej „Syberiady”, ale jednocześnie prowokującą do dyskusji zastosowaniem nowych perspektyw.

LITERATURA:

Burszta J.: „Etnografia”. W: „Słownik etnologiczny. Terminy ogólne”. Red. Z. Staszczak. Warszawa 1987.

Gomóła A.: „Kindred, Alien, Other in the Analysis of Jan Michal Witort’s Memoir”. „Logos” 2017, issue 92.

Karina Gaibulina: „Etnografowie z przymusu. Polscy zesłańcy w służbie kolonialnej Cesarstwa Rosyjskiego”. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 2024 [seria: Communicare – historia i kultura].