Zagadnienie psychoterapii w ostatnich miesiącach stało się ważnym tematem społecznym w Polsce. Z jednej strony stale rosnące zapotrzebowanie na profesjonalną pomoc psychologiczną, z drugiej – potrzeba sformułowania ram prawnych dla szkolenia do i wykonywania zawodu psychoterapeuty stanowią konteksty dyskusji wokół statusu psychoterapii jako takiej. Jakie oddziaływanie jest, a jakie nie, psychoterapią? W jakim zakresie u podstaw psychoterapii mają leżeć naukowe dowody? Jakie nurty terapeutyczne są, a jakie nie są, skuteczne i przebadane? To tylko niektóre z pojawiających się pytań. Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach (TSR) jest jedną z postmodernistycznych modalności terapeutycznych, która zyskuje zarówno w środowisku odbiorców, jak i praktyków rosnące zainteresowanie. W 2024 roku Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika opublikowało „Terapię skoncentrowaną na rozwiązaniach w pracy z rodzinami” Thorany S. Nelson. To ważne kompendium jednej z istotnych przedstawicielek podejścia TSR pozwala na zrozumienie, jak dobra terapeutyczna teoria może stanowić bazę efektywnej praktyki.

Kluczowym celem książki jest pokazanie, w jakim stopniu TSR bazuje na systemowym podejściu do rozumienia i pomagania człowiekowi i strukturom, w których ten żyje (np. parom, rodzinom), oraz jak mocno TSR się z tym podejściem splata. Autorka rozpoczyna od dyskusji podstawowych pojęć i podejść w nurcie systemowym. Objaśnia takie terminy jak system, granice, role, cyrkularność, epifinalność, wskazując, jak soczewka zaproponowana przez Ludwiga von Bertalanaffy’ego i cybernetykę wzbogaca rozumienie funkcjonowania człowieka. Ludzkie zachowanie w tym podejściu nie stanowi wyniku wyłącznie procesów intrapsychicznych. Pozostaje pod przemożnym wpływem całego kontekstu, w którym osoba jest zanurzona, a najczęściej całej serii uprzednich wzajemnych interakcji między osobą a elementami tego systemu. Nie jest zatem zasadne poszukiwanie ostatecznej przyczyny trudności. Co natomiast okazuje się potrzebne, to przyglądanie się wzorcom interakcji, które przyczyniają się do powstania powstania problemu lub go konserwują. Nelson pokazuje cztery główne nurty tak pojętej terapii: strukturalną terapię rodzin, strategiczną terapię rodzin w ujęciu szkoły Palo Alto oraz Halay’a i Madanes, terapię rodzin w ujęciu Bowena, istniejące próby integracyjnej terapii rodzin (np. terapię skoncentrowaną na emocjach). Niezwykłym wzbogaceniem tej dyskusji jest załącznik, w którym syntetycznie opisano podstawowe założenia, metody i wymagania każdego z podejść.

Na tak zarysowanym tle teoretycznym Nelson rysuje ramy terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach. Najpierw dyskutuje to podejście niezależnie, wskazując podstawowe założenia takie jak: zmiana jest stała i nieunikniona, klienci posiadają zasoby, a zadaniem terapeutów jest wspierać w ich wydobywaniu, niewielkie zmiany prowadzą do wielkich zmian. Następnie szczegółowo dyskutuje tę modalność w zestawieniu z terapiami systemowymi. Pokazuje, w jaki sposób integracja podejścia systemowego i TSR-owego może się odbywać. Niezwykłą zaletą tej publikacji jest zawarte w kolejnych rozdziałach szczegółowe zobrazowanie wspomnianej integracji na przykładach zapisów terapeutycznych sesji. Autorka pokazuje krok po kroku, jak TSR może wzbogacać podejście systemowe lub jak podejście systemowe może inspirować terapię prowadzoną w duchu TSR.

O roli tej publikacji może przekonywać nas także układ rozpoczynających monografię wprowadzeń. Wydawnictwo Naukowe UMK wraz z samą autorką przyjęli układ z aż czterema osobnymi wprowadzeniami specjalistów, nie licząc słów wprowadzenia samej autorki. Zwracają owe wprowadzenia uwagę na zalety książki, ale szczególnie odnoszą się do zagadnienia integracji w psychoterapii. Można odczytać taki zabieg wydawniczy na kilka sposobów. Ten, który był mi bliski w czasie lektury, wskazuje, iż podobnie jak terapia jest procesem dynamicznym, tak i konceptualizowanie ram pomocy terapeutycznej, a zwłaszcza integrowanie różnych podejść i technik, ewoluuje. Książka Thorany Nelson stanowi zapis takiej ewolucji. Co ciekawe, ta ewolucja często silnie wiąże się z losami autorów podejść. Zarówno sama autorka na własnym przykładzie, jak i przywoływany w książce Steve de Shazer, twórca TSR, w swojej edukacji przeszli pewne etapy i przemiany, które ostatecznie owocowały coraz dojrzalszym sformułowaniem ram ich pracy. Często wynikającym właśnie z pogłębionej syntezy poznanych wcześniej ujęć.

Thorana S. Nelson: „Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach w pracy z rodzinami”. Przeł. Piotr Brodowski. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Toruń 2024.