W 1968 roku, nakładem wydawnictwa Faber & Faber, ukazuje się zbiór czterech esejów, stanowiących zapis poświęconych twórczości T.S. Eliota wykładów wygłoszonych kilka miesięcy wcześniej przez W.H. Audena na Uniwersytecie w Kencie. Tytuł zbioru – „Secondary Worlds” – zaczerpnięty z eseju J.R.R. Tolkiena „On Fairy Stories”, wyznacza kierunek lektury i pokazuje, że Auden szukał u Eliota tego, co sam w swojej poezji uważał za jeden z najciekawszych tematów – relacji między tym, co realne, a tym, co wyobrażone.

Mniej więcej w tym samym czasie w Polsce rośnie popularność twórczości Eliota. Po opublikowaniu pierwszej książki autora „Ziemi jałowej” w 1954 roku („Zabójstwo w katedrze”, przeł. Z. Ilińska) lata 60. przynoszą dwujęzyczny wybór poezji („Poezje wybrane”, przeł. W. Dulęba i in.) i „Szkice literackie” (przeł. W. Chwalewik, H. Pręczkowska, M. Żurowski). W kolejnym dziesięcioleciu ukazuje się aż osiem książek Eliota przetłumaczonych na polski, w tym tak istotny przekład „Ziemi jałowej” pióra Czesława Miłosza. Eliot staje się patronem poezji wielu młodych wtedy polskich poetów, punktem odniesienia w dyskusjach o tworzeniu poetyckich i językowych światów, urasta do rangi klasyka. Tymczasem jego komentator, autor równie płodny i zajmujący w panteonie poetów języka angielskiego ważne miejsce: W.H. Auden pozostaje na marginesie zainteresowań poetów, krytyków i tłumaczy.

Przytoczone powyżej fakty mają nie tylko uporządkować podstawowe informacje, dzięki którym pisanie o wydanych w serii Biblioteka Kwartalnika „Kronos” „Światach wtórnych i innych esejach” będzie możliwe, ale również zwrócić uwagę na to, że twórczość Audena – zarówno poetycka, jak i eseistyczna – wciąż jest znana niewielkiemu gronu czytelników zainteresowanych poezją języka angielskiego, komentarzami do twórczości Shakespeare’a, tłumaczeniami operowych librett. O ile Eliot, czyli główny bohater opublikowanych w „Światach wtórnych” esejów, jest znany (przynajmniej z nazwiska) szerszemu gronu czytelników – również tych nieprofesjonalnych – o tyle twórczość Audena pozostaje wciąż w głównej mierze domeną akademików, literaturoznawców i krytyków.

A szkoda, bo wśród wielu talentów autora „Ręki farbiarza” wyjątkowa umiejętność przeprowadzania czytelnika przez meandry literatury – uczenie zaglądania pod powierzchnię znaczeń dosłownych i dostępnych w pobieżnej lekturze oraz sięgania do warstw kryjących głęboką refleksję o świecie – wydaje mi się warta szczególnej uwagi i docenienia. Niełatwo przecież o rzeczach złożonych i trudnych mówić prosto, ale nie upraszczając.

Auden, o którym teraz myślę, to nie autor wspaniałej, poruszającej poezji, nie tłumacz librett, ale właśnie komentator twórczości Shakespeare’a, Eliota i Kierkegaarda, uważny czytelnik Yeatsa, Lawrence’a i Frosta – to eseista, próbujący zrozumieć i wyjaśnić, czym jest pisanie, czytanie i ocenianie literatury.

Nakładem Biblioteki Kwartalnika „Kronos” ukazał się kolejny, czwarty już – po „Wykładach o Shakespearze” (I wyd. 2015, II wyd. 2016), „Starożytnych i nas. Esejach o przemijaniu i wieczności” (2017) oraz „Antologii greckiej” (2020) – tom eseistyki Audena, przygotowany przez profesora Piotra Nowaka, filozofa i zastępcę redaktora naczelnego kwartalnika „Kronos. Metafizyka–Religia –Kultura”. Zainteresowanie Nowaka pisarstwem Audena i konsekwencja w redagowaniu, tłumaczeniu i komentowaniu jego esejów oraz tekstów krytycznych owocuje rozrastaniem się korpusu prac autora „Szekspirowskiego miasta” dostępnych dla polskiego czytelnika, który przez lata miał do dyspozycji niemal wyłącznie – kluczową co prawda dla poetyki i formacji intelektualnej Audena – „Rękę farbiarza”.

„Światy wtórne i inne eseje” to książka o dość specyficznej konstrukcji. Swój tytuł zawdzięcza wspomnianemu na początku tej recenzji zbiorowi czterech esejów Audena, poświęconych twórczości T.S. Eliota. Teksty z tego tomu stanowią więc pierwszą część książki. Druga część obejmuje kolejne pięć esejów, dotyczących twórczości autora „Ziemi jałowej”. Auden komentuje w nich pisarstwo liryczne i dramatyczne Eliota oraz jego eseistykę. Część trzecia dotyczy poezji Rainera Marii Rilkego i obejmuje dwa eseje Audena oraz podrozdział napisany przez Nowaka. Ostatnia część, zatytułowana „Po drugiej stronie lustra”, to przedruk artykułu Audena o narkotykach oraz komentarz Nowaka na ten sam temat. Formuła „innych” esejów z tytułu książki wydaje się zatem dość obszerna, a może nawet przypadkowa.

Ta konstrukcja książki i wybiórczy zakres komentarzy jej redaktora stanowią największą usterkę zbioru. Teksty Audena – poza pierwszymi dwoma, „eliotowskimi” częściami – wydają się dość od siebie odległe, a argumenty stojące za decyzją o zebraniu ich w jeden tom pozostają dla czytelnika w sferze domysłów. Jeżeli podążać za tytułem tomu, konceptem spajającym zebrane w nim teksty powinny być „światy wtórne”. Idea ta wracała do Audena wielokrotnie, a namysł nad pęknięciem między tym, co pozostaje w sferze faktów, a tym, co jest domeną wyobraźni, twórczości czy poetyckiej kreacji, powracał u niego w wielu tekstach. W „The Sea and the Mirror”, komentarzu do „Burzy” Shakespeare’a, Auden wyraził ją słowami Kalibana, nazywając różnicą „między tym, co realne, a tym, co wyobrażone” (Auden 2016: 139). Rozdźwięk między światem rzeczywistym a światem stworzonym uczynił tym samym centralnym punktem brawurowego monologu Kalibana.

Ze względu na autotematyczny charakter monologu, formułę tę można (co zresztą czyni wiele komentarzy do twórczości Audena) rozciągnąć na twórczość poetycką w ogóle i potraktować ją jako klucz do naprawdę wielu, zróżnicowanych tematycznie esejów. Tego uzasadnienia – czy też choćby jego próby – w „Światach wtórnych” zabrakło, a Nowak nawet nie próbuje wyjaśnić, dlaczego zdecydował się w jednym tomie zamknąć Eliota, Rilkego i… narkotyki.

Jak wspomniałam, oprócz esejów Audena w książce umieszczone zostały trzy teksty Nowaka: „Wstęp,” „Nie jesteś Bogiem! W.H. Auden o Rainerze Marii Rilkem” oraz „Jeszcze jeden świat wtórny”. Stanowią one komentarze do opublikowanych w książce utworów Audena.

„Wstęp” Nowaka dotyczy w istocie jedynie dwóch pierwszych części książki, koncentrujących się na T.S. Eliocie, pomijając szerszy kontekst całego zbioru. Autor nie uzasadnia w nim doboru esejów, a brak refleksji nad tym, dlaczego wybrane zostały właśnie te, a nie inne teksty, sprawia, że trudno rozpatrywać ten komentarz jako wprowadzenie do całego tomu. Równocześnie nie znajdziemy w książce jasnego i klarownego objaśnienia, które odniosłoby się do ważnej w tym kontekście idei „światów wtórnych” – kluczowej zarówno dla Audena, jak i dla rozumienia jego relacji z Eliotem.

Zamiast analizy czy krytycznych komentarzy Nowak proponuje omówienia tekstów Eliota, do których Auden się odnosi, co osłabia krytyczną siłę opracowania. Komentarze do esejów Audena pozostają ogólne – Nowak nie podejmuje polemiki z autorem, nie wchodzi z nim w dialog. Zamiast tego jedynie stwierdza, że „Secondary Worlds” nie wnosi nic nowego, ponieważ wszystkie ważne kwestie zostały już poruszone w „The Dyer’s Hand”. To jednak zbyt daleko idące uproszczenie. „The Dyer’s Hand” rzeczywiście pozostaje fundamentalnym zbiorem eseistyki Audena, ujawniającym jego intelektualny portret i zasadnicze idee, jednak nie oznacza to, że późniejsze teksty – jak te ze „Secondary Worlds” – nie rozwijają tych samych wątków na nowo, w innym świetle, w kontekście innych przykładów. Powracanie do kluczowych tematów to naturalna cecha eseistyki – pozwala dostrzec ich trwałość i złożoność.

Pozostałe dwa podrozdziały napisane przez Nowaka stanowią analogiczne komentarze do zainteresowania Audena Rilkem czy jego artykułu o narkotykach. Znów – brakuje tutaj odniesienia do całości tomu. W pierwszym z wymienionych tekstów Nowak odtwarza, na poziomie faktograficznym, okoliczności, w których Auden zaczął zajmować się twórczością Rilkego, i śledzi najważniejsze punkty wspólne ich poezji. W ostatnim komentarzu Nowak wskazuje na najważniejsze „narkotyczne” teksty, ale – czego nie robi wcześniej – pozwala sobie na sformułowanie subiektywnego komentarza do współczesności. „Jeszcze jeden świat wtórny” różni się też od pozostałych tekstów Nowaka w tej książce stylistyką: jest zdecydowanie bardziej publicystyczny.

Nie można Nowakowi odmówić ogromnej wiedzy o pisarstwie Audena. Sprawnie porusza się po meandrach jego esejów, ale zna też jego dorobek poetycki – komentarze redaktora mają więc naukową i literaturoznawczą wartość. Szczególnie interesujące wydają się fragmenty „Wstępu”, w których Nowak, jako filozof, referuje i komentuje zainteresowanie Audena Kierkegaardem oraz chrześcijaństwo Audena i Eliota. Brakuje jednak książce konkretnej i klarownej struktury – ze wstępem wyjaśniającym dobór utworów i ideę „światów wtórnych”, jeśli taki był pomysł redaktora, jego komentarzami do każdej z czterech części oraz – co wydaje się szczególnie istotne w wypadku takich publikacji – odniesień do pierwodruków zebranych w tomie esejów.

Ogromnym i nieprzecenionym atutem książki są natomiast tłumaczenia. Nowak uważnie i precyzyjnie oddaje myśli Audena, zachowując to, co charakterystyczne dla jego eseistyki. Jest konsekwentny w wyborach translatorskich, dzięki czemu metafory Audena okazują się czytelne i pozwalają na wgląd w jego krytyczne pisarstwo.

LITERATURA:

W.H. Auden: „The Dryer’s Hand”. Londyn 2013.

W.H. Auden: „Tym czasom / For the Time Being”. Przeł. S. Barańczak. Gdańsk 2016.

W.H. Auden: „Światy wtórne i inne eseje”. Wybór, przekład, wstęp i komentarze Piotr Nowak. Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego. Warszawa 2024 [seria: Biblioteka Kwartalnika „Kronos”].