ISSN 2658-1086
OPERA I/CZY BALET?
A
A
A
Kwiecień w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w Warszawie obfitował w interesujące wydarzenia. Uwadze miłośników opery z pewnością nie uszła „Ariadna na Naxos” w reżyserii Mariusza Trelińskiego (ja akurat miałam przyjemność oglądać spektakl podczas jego piątego wystawienia 25 kwietnia). Z kolei pasjonaci baletu mieli swoje doroczne święto w postaci „Kreacji 17. Warsztatu choreograficznego”, na który złożył się cykl zróżnicowanych, tanecznych miniatur przygotowanych przez artystów Polskiego Baletu Narodowego (oglądałam ostatnią prezentację w dniu 29 kwietnia). Nieprzypadkowo zestawiam te na pozór różne wydarzenia obok siebie. W istocie reprezentują one dwie tendencje w repertuarze TWON, które od jakiegoś czasu stają się coraz bardziej widoczne.
Na jednej szali mamy spektakle operowe, w których nie brak inspiracji filmowych – są to z reguły na wskroś współczesne, nowatorskie interpretacje, których akcja coraz częściej bywa przenoszona do świata przyszłości. Nie tak dawno na deskach Teatru Wielkiego podziwialiśmy operę „Simon Boccanegra” Giuseppe Verdiego w scenerii rodem z „Diuny” i w reżyserii Agnieszki Smoczyńskiej, reżyserki nagrodzonej w 2022 roku Złotymi Lwami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni za „Silent Twins”. Na drugiej szali mamy zaś imponujące przedstawienia baletowe, w tym prezentacje eksponujące pomysłowość tancerzy doskonalących się w ramach warsztatu dla młodych choreografów – i to właśnie na „Kreacjach” skupię się w moim omówieniu w pierwszej kolejności. Projekt w każdej swej odsłonie śmiało sięga tak do korzeni baletu i różnorakich tradycji tanecznych, jak i wybiera się na pogranicze sztuki tańca. Twórcy inspirują się nie tylko teatrem i filmem, ale i synkretyzmem sztuk i wszelkim eksperymentem.
Notabene, w tym roku nie zabrakło nawet aluzji do tańca towarzyskiego, czego przykładem mogła być pierwsza z prezentowanych miniatur – „Swing’a Ding!” w wykonaniu Magdy Studzińskiej i Alana Polańskiego. „Impulsem do stworzenia mojej pierwszej choreografii był film »La la land« Damiena Chazelle’a” – opowiada Ivan Pal – „Zaintrygowała mnie użyta w nim muzyka oraz wyjątkowe, bardzo teatralne środki wyrazu z pograniczu jazzu i Broadwayu”. W innej z miniatur istotną rolę odegrał z kolei rekwizyt – „Preludia poduszkowe” Anny Hop wytańczyli Paulina Magier i Jaime Bustamante (duet 1.), Julia Álvarez i Cormac McDonald (duet 2.) oraz Yume Okano i Diogo de Oliveira (duet 3.). Dużym atutem tej prezentacji była muzyka wykonywana na żywo przez pianistę Marcina Mazurka („Trzy preludia” George’a Gershwina). Zwracała tu uwagę doskonała synchronizacja tańca i muzyki, element spontaniczności, humorystyczne użycie poduszki jako rekwizytu, który w zależności od kontekstu łączy lub dzieli, niemniej zawsze pełni ważny element „tańczonej” relacji. Z dużym aplauzem publiczności spotkała się miniatura O.N.S. Eugénie Hecquet. Mimo oszczędnej formy, całość rzeczywiście wypadła bardzo przekonująco. Na scenie mogliśmy podziwiać duet: Eugénie Hecquet i Cezarego Wąsika, którzy zatańczyli do muzyki Kangdinga Raya. W bardzo ciekawym i ambitnym układzie choreograficznym opowiedzieli historię pewnej krótkiej, acz intensywnej znajomości. Minimalistyczne kostiumy pasowały do ogólnej estetyki tej formy, a scenografia i światło, za które odpowiadał Grzegorz Paluszewski dopełniły klimatu opowieści.
Na mnie osobiście duże wrażenie wywarła choreografia znanej z filmu „Święto ognia” Joanny Drabik. Miniatura o tajemniczym tytule BWRSV_263 na zespół taneczny podjęła temat jednostki w tłumie, jej inności, w końcu jej przewodnictwa, a wreszcie wyniesienia jej przez zbiorowość do rangi ikony i przez ów zbiorowość jej wchłonięcia (jak to często z ikonami w kulturze bywa) „Ważnym elementem była dla mnie współpraca z Edgarem Lewandowskim, znawcą i tancerzem tańca barokowego” – wyjaśnia w programie Drabik – „Z dużą otwartością na nowe doświadczenia eksperymentowaliśmy odnosząc się do sztuki choreograficznej tego okresu. Punktem wyjścia była dla nas skodyfikowana forma tańca barokowego utrwalonego notacją Beauchampa-Feuilleta” – mówi, w dalszej części wypowiedzi. Podkreśla natomiast, jak istotne było dekonstruowanie i składanie na nowo fragmentów notacji w całość, budowanie na kanwie tradycji współczesnej formy choreograficznej. Wypadło to bardzo ciekawie, a w swej wymowie była to rzeczywiście jedna z głębszych prezentacji tego wieczoru. Sama Joanna Drabik pojawiła się jeszcze w finale jako solistka – w „Salomé” (nomen omen przy muzyce Richarda Straussa). Podobnie jak w dramacie Oscara Wilde’a czy w operze Richarda Straussa księżniczka Judei na życzenie Heroda wykonuje „Taniec siedmiu zasłon”, zakończony makabryczną prośbą. W dzisiejszych, niespokojnych czasach wybrzmiało to co najmniej złowróżbnie. I mimo że ta akurat miniatura wydała mi się nieco przerysowana, to nie sposób nie docenić eterycznych, doskonale dopełniających ruch kostiumów Emila Wysockiego oraz atutów aktorskich Drabik.
Zresztą właściwie każda z zaprezentowanych tego wieczoru miniatur zasługuje na słowa uznania. Forma „Adam celebrated” Gianniego Melfi z pewnością mogła przypaść do gustu wszystkim darzącym sentymentem balet w swym klasycznym, bodaj najszlachetniejszym wydaniu. Jednakże to „Nostalgia” Kristófa Szabó na długo pozostanie w pamięci widowni. Kunszt taneczny, pomysłowość, różnorodność – wszystko tutaj było fascynujące. Na pewno wyróżniła się na tle pozostałych miniatur, bodaj najbardziej emocjonalna, najbardziej świadomie budująca narrację z wykorzystaniem tak potencjału scenografii, jak i twórczego dialogu pomiędzy tancerzami. Opowieść była bardzo przemyślana, podobnie jak i kolorystyka. „»Nostalgia« może być kojącym powrotem do beztroskiego dzieciństwa, ale także wspomnieniem chwil pełnych pasji, przywołując w nas bardziej skomplikowane uczucia, jak zazdrość czy pożądanie. Czasem znów, budząc się ze snu, tęsknimy za czymś, czego nigdy nie było…” – tłumaczy choreograf. Podczas ostatniego z planowanych wystawień Szabó zastąpił na scenie Patryka Walczaka, o którym pierwotnie myślał, tworząc choreografię, a który planuje wkrótce zakończyć swoją karierę.
Bohater „Nostalgii” przy muzyce Schuberta, Pärta oraz Tiomkina przygląda się swojemu życiu, w rezultacie czego przychodzą do niego najróżniejsze wspomnienia – jedne bardziej wyraźne, inne mniej, ale wciąż widoczne, nawet kiedy pozostają za warstwą delikatnego tiulu. Kristóf Szabó pochodzi z Węgier, jest absolwentem warszawskiej szkoły baletowej, a od 2017 roku zajmuje pozycję solisty Polskiego Baletu Narodowego. Podczas tegorocznych „Kreacji” nie po raz pierwszy zachwycił swoją techniką, ekspresją i interpretacją. To wyjątkowy tancerz, mający na swoim koncie wiele osiągnięć, a przy tym jest jednocześnie fantastycznym choreografem. Tymczasem „choreograf to rzadki ptak” – pisze absolutny autorytet w tej dziedzinie Krzysztof Pastor, dyrektor PBN – „Nie wyuczy go żadna szkoła, nie narodzi się też w samotności czterech ścian bez znajomości języka tańca utrwalonego we własnym ciele, bez wrażliwości muzycznej, wyobraźni przestrzennej i odwagi eksperymentowania, co więcej – bez chęci i możliwości intensywnej praktyki w tej dziedzinie”.
To wspaniale, że Pastor stwarza możliwość doskonalenia warsztatu choreograficznego swoim tancerzom, a co roku efekty tej pracy są tak satysfakcjonujące. Być może po prawdzie nieco ciekawsze propozycje zostały zaprezentowane rok temu, gdy to na scenie pojawiało się jeszcze więcej interesujących rozwiązań teatralnych oraz było zdecydowanie więcej muzyki na żywo i interakcji muzyków z tancerzami. Ale jeśli chodzi o celebrowanie sztuki tańca samej w sobie, to w tym roku znów był to majstersztyk.
I w tym miejscu muszę przyznać, że niekiedy mam wrażenie, iż wydarzenia baletowe w TWON bywają bardziej spójne koncepcyjnie i oryginalne niż te operowe, choć to jeszcze, rzecz jasna, zależy od realizacji i od sezonu. Nie przez przypadek w tej recenzji mocniej skupiłam się na „Kreacjach 17”. Widziana przeze mnie kilka dni wcześniej opera „Ariadna na Naxos” bez wątpienia miała potencjał, lecz jako całość pozostawiała niedosyt. I to mimo że prolog (wbrew założeniom twórców tak rozbudowany i intensywny jak gdyby był aktem I) wydał mi się szalenie aktualny i dowcipny, a właściwie zgodnie z zamysłem reżysera tragikomiczny, do tego pełen bardzo dobrych rozwiązań scenicznych i fabularnych, biorąc pod uwagę prowadzenie wielu bohaterów jednocześnie. Trafne było uczynienie główną bohaterką kompozytorkę, a nie – jak w oryginale – kompozytora („rola ta ze względu na wysoki głos wykonywana była przez kobietę” – wyjaśnia w jednym z wywiadów reżyser), co pogłębiło i trochę uwspółcześniło cały kontekst. Jednak akt I (następujący po prologu tej w gruncie rzeczy jednoaktowej opery) trochę zawiódł, mimo swojej kreacyjności i przeniesienia akcji w kosmos i silnych inspiracji 2001: „Odyseją kosmiczną” Kubricka. Co prawda, aspekt futurystyczny pozwolił pokazać różnice pomiędzy światem nieznających rozpaczy androidów a pełną cierpienia i jakże w nim ludzką Ariadną, niemniej zabieg ten odebrałam dość pretekstowo. Motyw człowieczeństwa i sztucznej inteligencji nie został tu wyczerpany, a zaledwie zarysowany. Oczywiście, wszystkie partie zostały doskonale zaśpiewane, momentami naprawdę poruszająco. Jednak biorąc pod uwagę renomę reżysera oczekiwało się po „Ariadnie” znacznie więcej. A tu prolog wydawał się zaskakująco nieprzystający do aktu pierwszego (chociaż dużo ciekawszy), mimo że opowiadał o twórcach, którzy właśnie tworzą „Ariadnę na Naxos”. Jedyna zachowana tutaj analogia dotyczyła przeżyć Kompozytorki w prologu i Ariadny w akcie zasadniczym – poza tym „szczegółem” oglądaliśmy dwie całkiem różne i na siłę ze sobą połączone historie. I nie da się „winą” obarczyć wyłącznie kompozytora i librecisty, którzy faktycznie prolog dopisali później (do kanonu wykonawczego weszła druga wersja dzieła z 1916 roku, podczas gdy pierwsza powstała w roku 1912). Jakiś głębszy sens się po prostu zagubił, a kiedy podczas braw na scenę wyszła odtwórczyni roli Kompozytorki , skądinąd doskonała w tej roli Svetlina Stoyanova, która wcześniej na koniec prologu padła chora lub martwa (?), a później nie pokazała się już wcale, pomyślałam, że szkoda że chociaż nie wniesiono jej na noszach, z których by wstała, abyśmy jako widzowie nadal wierzyli, że obejrzeliśmy „spektakl w spektaklu”. To mogłoby być humorystyczne i pomogłoby chociaż symbolicznie połączyć ze sobą obie części. I nawet mniej ważne, czy byłby to zabieg wierny wizji librecisty czy kompozytora, bo ostatecznie i tak w ich dzieło już zaingerowano.
Cóż, na pocieszenie pozostaje radość z doskonałej dynamiki prologu i duma z brawurowego wykonania partii wokalnych także w dalszej części opery. Ponadto muzyka Straussa stanowi bardzo ciekawy przykład dość prekursorskiego odejścia w swoich czasach od symfoniki w stronę kameralistyki. Zatem z całą pewnością operę tę warto poznać.
Reasumując, „Ariadna na Naxos” to spektakl oparty na znakomitych pomysłach, które nie zostały w moim odczuciu konsekwentnie rozwinięte, jakby zabrakło czasu na dopracowanie niuansów. Podkreślmy raz jeszcze, że materiał wyjściowy był interesujący – zarówno libretto wybitnego pisarza (rozmiłowanego w formach słowno-muzycznych i silnie zainspirowanego antykiem), Hugo von Hofmannsthala, jak i muzyka Richarda Straussa. Od strony wykonawczej nie tylko Svetlina Stoyanova jako Kompozytorka, lecz i Katarzyna Drelich jako Zerbinetta okazały się rewelacyjne, a na oklaski zasługują także pozostali wykonawcy, na czele z Nadją Stefanoff jako Primadonną/Ariadną i Rafałem Bartmińskim (notabene odznaczonym przy okazji jednego ze spektakli Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”) jako Tenorem/Bachusem. Dobrze też wypadł zmieniony jak u maszyny głos Mecenasa (Majordomusa), którego zagrał Adam Venhaus. Choreografia (Mateusz Zajdel, w przedstawieniu zarazem Nauczyciel tańca) i scenografia oraz koncepcja świateł (Fabien Lédé) także pozostawały na najwyższym poziomie. Orkiestra TWON pod dyrekcją Lothara Koenigsa zagrała generalnie bez zarzutu. A dramaturgia (Marcin Cecko) i reżyseria (Mariusz Treliński) jakby nierówne. A może po prostu nazwiska realizatorów rozbudziły zbyt wielkie nadzieje, czego nikt nie oczekiwał np. po wspomnianych wcześniej „Kreacjach”; bo przecież reżyser i dyrektor artystyczny TWON to postać dla opery wybitna.
Spektakl rozpoczął się… od przygotowań do spektaklu. Ale owe przygotowania zawarte w prologu były znacznie bardziej ekscytujące i przyćmiły właściwą operę. To były dwa różne światy. I dlatego inny miałam odbiór „Kreacji 17. Warsztatu choreograficznego” 29 kwietnia niż „Ariadny na Naxos” 25 kwietnia i „głosuję” na balet.
IVAN PAL
SWING’A DING!
Muzyka ROYAL CROWN REVUE oraz HAROLD ADAMSON i JIMMY MCHUGH
Kostiumy MARTA LIPIŃSKA
Tańczą MAGDA STUDZIŃSKA i ALAN POLAŃSKI
EUÉNIE HECQUET
O.N.S.
Muzyka KANGDING RAY
Scenografia i światła GRZEGORZ PALUSZEWSKI
Tańczą EUGÉNIE HECQUET i CEZARY WĄSIK
JOANNA DRABIK
BWRSV_263
Muzyka JOHANN SEBASTIAN BACH, ANTONIO VIVALDI, CLAUDIO MONTEVERDI
Taniec barokowy EDGAR LEWANDOWSKI
(reinterpretacja notacji choreograficznej Beauchampa-Feuilleta)
Montaż ścieżki dźwiękowej PAWEŁ CZEKAŁA
Kostiumy EMIL WYSOCKI
Tańczą̨ JULIA ÁLVAREZ, OLIWIA GÓRECKA, PAULINA MAGIER oraz NIKODEM BIALIK, GREGOR GISELBRECHT, RYOTA KITAI i EDGAR LEWANDOWSKI
GIANNI MELFI
ADAM CELEBRATED
Muzyka ADOLPHE ADAM (Orfa, fragmenty)
Kostiumy EMIL WYSOCKI
Tańczą̨ MAR BONET SANS, NIKOLA DWORECKA, WIKTORIA KOTLIŃSKA, VANESSA VESTITA, MICHELA ZANZOTTERA oraz MIKOŁAJ CZYŻOWSKI, MARCO ESPOSITO, DIOGO DE OLIVEIRA, IVAN PAL i ALAN POLAŃSKI
ANNA HOP
PRELUDIA PODUSZKOWE
Muzyka GEORGE GERSHWIN (Trzy preludia)
Pianista MARCIN MAZUREK
Światła ANNA HOP
Tańczą̨ PAULINA MAGIER i JAIME BUSTAMANTE (duet 1.), JULIA ÁLVAREZ i CORMAC MCDONALD (duet 2.) oraz YUME OKANO i DIOGO DE OLIVEIRA (duet 3.)
KRISTÓF SZABÓ
NOSTALGIA
Muzyka FRANZ SCHUBERT, ARVO PÄRT, DIMITRI TIOMKIN
Kostiumy KRISTÓF SZABÓ
Tańczą PATRYK WALCZAK oraz AOI CHOJI, JAEUN JUNG, NATALIA PASIUT, YANA SHTANHEI i KASPER GÓRCZAK, GIANNI MELFI, ROBERTO OLIVIERI, CEZARY WĄSIK
ANTONIO LANZO
SALOME
Muzyka RICHARD STRAUSS
Tekst OSCAR WILDE
Kostiumy EMIL WYSOCKI
Tańczą̨ JOANNA DRABIK oraz NIKODEM BIALIK, PAWEŁDOBRZYŃSKI, CORMAC MCDONALD i IVAN PAL
ZESPÓŁ WARSZTATU
Menedżerowie projektu GIANNI MELFI i KRISTÓF SZABÓ
Koordynator techniczny MAGDA STUDZIŃSKA
Koordynator literacki, redakcja programu ADAM HUCZKA
Koncepcja plakatu GIANNI MELFI
Zdjęcia z prób i promocja REMY LAMPING
ARIADNA NA NAXOS
Opera w jednym akcie z prologiem
Libretto Hugo von Hofmannsthal
Oryginalna niemiecka wersja językowa
Sala Moniuszki 25/04/2025, piątek, godz. 19 (po raz 5)
Obsada:
Mecenas* (Majordomus) Adam Venhaus
Impresario* (Nauczyciel muzyki) Robert Gierlach
Kompozytorka* (Kompozytor) Svetlina Stoyanova
Tenor, Bachus Rafał BartmińskimKochanek* (Oficer) Bartosz Szwaciński
Choreograf* (Nauczyciel tańca) Mateusz Zajdel
Perukarz Bartosz Kieszkowski
Asystent Producenta* (Lokaj) Dariusz Machej
Zerbinetta Katarzyna Drelich
Primadonna, Ariadna Nadja Stefanoff
Arlekin Mikołaj Trąbka
Scaramuccio Emil Ławecki
Truffaldino Remigiusz Łukomski
Brighella Conny Thimander
Najada Sylwia Salamońska
Driada Magdalena Pluta
Echo Adriana Ferfecka
*Nazwy postaci nadane przez realizatorów spektaklu
Orkiestra Teatru Wielkiego – Opery Narodowej
Solo fortepianowe Anna Marchwińska
oraz tancerze: Małgorzata Czyżowska (kaskaderka), Monika Daukszo, Katarzyna Hołtra, Katarzyna Koziorz,Hanna Sech, Hanna Szurgot, Weronika Wołowicz, Marek Bula, Wojciech Kałuża, Jarema Serafin, Maciej Sufa, Michał Ciećka, Jakub Piotrowicz.
Dyrygent Lothar Koenigs
Reżyseria Mariusz Treliński
Scenografia i koncepcja świateł Fabien Lédé
Dramaturgia Marcin Cecko
Konsultacje dramaturgiczne w zakresie mitologii Julian Kutyła
Kostiumy Marek Adamski
Choreografia Maćko Prusak, Piotr Stanek
Reżyseria świateł Marc Heinz, Jasper Nijholt
Projekcje wideo Bartek Macias
Zdjęcia Michał Dąbal, PSC
Charakteryzacja i efekty specjalne Waldemar Pokromski
Efekty dźwiękowe Wojciech Frycz
Dyrektor ds. obsad Izabela Kłosińska
Koprodukcja: La Monnaie/ De Munt, Bruksela
Premiera: 4/04/2025
Na jednej szali mamy spektakle operowe, w których nie brak inspiracji filmowych – są to z reguły na wskroś współczesne, nowatorskie interpretacje, których akcja coraz częściej bywa przenoszona do świata przyszłości. Nie tak dawno na deskach Teatru Wielkiego podziwialiśmy operę „Simon Boccanegra” Giuseppe Verdiego w scenerii rodem z „Diuny” i w reżyserii Agnieszki Smoczyńskiej, reżyserki nagrodzonej w 2022 roku Złotymi Lwami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni za „Silent Twins”. Na drugiej szali mamy zaś imponujące przedstawienia baletowe, w tym prezentacje eksponujące pomysłowość tancerzy doskonalących się w ramach warsztatu dla młodych choreografów – i to właśnie na „Kreacjach” skupię się w moim omówieniu w pierwszej kolejności. Projekt w każdej swej odsłonie śmiało sięga tak do korzeni baletu i różnorakich tradycji tanecznych, jak i wybiera się na pogranicze sztuki tańca. Twórcy inspirują się nie tylko teatrem i filmem, ale i synkretyzmem sztuk i wszelkim eksperymentem.
Notabene, w tym roku nie zabrakło nawet aluzji do tańca towarzyskiego, czego przykładem mogła być pierwsza z prezentowanych miniatur – „Swing’a Ding!” w wykonaniu Magdy Studzińskiej i Alana Polańskiego. „Impulsem do stworzenia mojej pierwszej choreografii był film »La la land« Damiena Chazelle’a” – opowiada Ivan Pal – „Zaintrygowała mnie użyta w nim muzyka oraz wyjątkowe, bardzo teatralne środki wyrazu z pograniczu jazzu i Broadwayu”. W innej z miniatur istotną rolę odegrał z kolei rekwizyt – „Preludia poduszkowe” Anny Hop wytańczyli Paulina Magier i Jaime Bustamante (duet 1.), Julia Álvarez i Cormac McDonald (duet 2.) oraz Yume Okano i Diogo de Oliveira (duet 3.). Dużym atutem tej prezentacji była muzyka wykonywana na żywo przez pianistę Marcina Mazurka („Trzy preludia” George’a Gershwina). Zwracała tu uwagę doskonała synchronizacja tańca i muzyki, element spontaniczności, humorystyczne użycie poduszki jako rekwizytu, który w zależności od kontekstu łączy lub dzieli, niemniej zawsze pełni ważny element „tańczonej” relacji. Z dużym aplauzem publiczności spotkała się miniatura O.N.S. Eugénie Hecquet. Mimo oszczędnej formy, całość rzeczywiście wypadła bardzo przekonująco. Na scenie mogliśmy podziwiać duet: Eugénie Hecquet i Cezarego Wąsika, którzy zatańczyli do muzyki Kangdinga Raya. W bardzo ciekawym i ambitnym układzie choreograficznym opowiedzieli historię pewnej krótkiej, acz intensywnej znajomości. Minimalistyczne kostiumy pasowały do ogólnej estetyki tej formy, a scenografia i światło, za które odpowiadał Grzegorz Paluszewski dopełniły klimatu opowieści.
Na mnie osobiście duże wrażenie wywarła choreografia znanej z filmu „Święto ognia” Joanny Drabik. Miniatura o tajemniczym tytule BWRSV_263 na zespół taneczny podjęła temat jednostki w tłumie, jej inności, w końcu jej przewodnictwa, a wreszcie wyniesienia jej przez zbiorowość do rangi ikony i przez ów zbiorowość jej wchłonięcia (jak to często z ikonami w kulturze bywa) „Ważnym elementem była dla mnie współpraca z Edgarem Lewandowskim, znawcą i tancerzem tańca barokowego” – wyjaśnia w programie Drabik – „Z dużą otwartością na nowe doświadczenia eksperymentowaliśmy odnosząc się do sztuki choreograficznej tego okresu. Punktem wyjścia była dla nas skodyfikowana forma tańca barokowego utrwalonego notacją Beauchampa-Feuilleta” – mówi, w dalszej części wypowiedzi. Podkreśla natomiast, jak istotne było dekonstruowanie i składanie na nowo fragmentów notacji w całość, budowanie na kanwie tradycji współczesnej formy choreograficznej. Wypadło to bardzo ciekawie, a w swej wymowie była to rzeczywiście jedna z głębszych prezentacji tego wieczoru. Sama Joanna Drabik pojawiła się jeszcze w finale jako solistka – w „Salomé” (nomen omen przy muzyce Richarda Straussa). Podobnie jak w dramacie Oscara Wilde’a czy w operze Richarda Straussa księżniczka Judei na życzenie Heroda wykonuje „Taniec siedmiu zasłon”, zakończony makabryczną prośbą. W dzisiejszych, niespokojnych czasach wybrzmiało to co najmniej złowróżbnie. I mimo że ta akurat miniatura wydała mi się nieco przerysowana, to nie sposób nie docenić eterycznych, doskonale dopełniających ruch kostiumów Emila Wysockiego oraz atutów aktorskich Drabik.
Zresztą właściwie każda z zaprezentowanych tego wieczoru miniatur zasługuje na słowa uznania. Forma „Adam celebrated” Gianniego Melfi z pewnością mogła przypaść do gustu wszystkim darzącym sentymentem balet w swym klasycznym, bodaj najszlachetniejszym wydaniu. Jednakże to „Nostalgia” Kristófa Szabó na długo pozostanie w pamięci widowni. Kunszt taneczny, pomysłowość, różnorodność – wszystko tutaj było fascynujące. Na pewno wyróżniła się na tle pozostałych miniatur, bodaj najbardziej emocjonalna, najbardziej świadomie budująca narrację z wykorzystaniem tak potencjału scenografii, jak i twórczego dialogu pomiędzy tancerzami. Opowieść była bardzo przemyślana, podobnie jak i kolorystyka. „»Nostalgia« może być kojącym powrotem do beztroskiego dzieciństwa, ale także wspomnieniem chwil pełnych pasji, przywołując w nas bardziej skomplikowane uczucia, jak zazdrość czy pożądanie. Czasem znów, budząc się ze snu, tęsknimy za czymś, czego nigdy nie było…” – tłumaczy choreograf. Podczas ostatniego z planowanych wystawień Szabó zastąpił na scenie Patryka Walczaka, o którym pierwotnie myślał, tworząc choreografię, a który planuje wkrótce zakończyć swoją karierę.
Bohater „Nostalgii” przy muzyce Schuberta, Pärta oraz Tiomkina przygląda się swojemu życiu, w rezultacie czego przychodzą do niego najróżniejsze wspomnienia – jedne bardziej wyraźne, inne mniej, ale wciąż widoczne, nawet kiedy pozostają za warstwą delikatnego tiulu. Kristóf Szabó pochodzi z Węgier, jest absolwentem warszawskiej szkoły baletowej, a od 2017 roku zajmuje pozycję solisty Polskiego Baletu Narodowego. Podczas tegorocznych „Kreacji” nie po raz pierwszy zachwycił swoją techniką, ekspresją i interpretacją. To wyjątkowy tancerz, mający na swoim koncie wiele osiągnięć, a przy tym jest jednocześnie fantastycznym choreografem. Tymczasem „choreograf to rzadki ptak” – pisze absolutny autorytet w tej dziedzinie Krzysztof Pastor, dyrektor PBN – „Nie wyuczy go żadna szkoła, nie narodzi się też w samotności czterech ścian bez znajomości języka tańca utrwalonego we własnym ciele, bez wrażliwości muzycznej, wyobraźni przestrzennej i odwagi eksperymentowania, co więcej – bez chęci i możliwości intensywnej praktyki w tej dziedzinie”.
To wspaniale, że Pastor stwarza możliwość doskonalenia warsztatu choreograficznego swoim tancerzom, a co roku efekty tej pracy są tak satysfakcjonujące. Być może po prawdzie nieco ciekawsze propozycje zostały zaprezentowane rok temu, gdy to na scenie pojawiało się jeszcze więcej interesujących rozwiązań teatralnych oraz było zdecydowanie więcej muzyki na żywo i interakcji muzyków z tancerzami. Ale jeśli chodzi o celebrowanie sztuki tańca samej w sobie, to w tym roku znów był to majstersztyk.
I w tym miejscu muszę przyznać, że niekiedy mam wrażenie, iż wydarzenia baletowe w TWON bywają bardziej spójne koncepcyjnie i oryginalne niż te operowe, choć to jeszcze, rzecz jasna, zależy od realizacji i od sezonu. Nie przez przypadek w tej recenzji mocniej skupiłam się na „Kreacjach 17”. Widziana przeze mnie kilka dni wcześniej opera „Ariadna na Naxos” bez wątpienia miała potencjał, lecz jako całość pozostawiała niedosyt. I to mimo że prolog (wbrew założeniom twórców tak rozbudowany i intensywny jak gdyby był aktem I) wydał mi się szalenie aktualny i dowcipny, a właściwie zgodnie z zamysłem reżysera tragikomiczny, do tego pełen bardzo dobrych rozwiązań scenicznych i fabularnych, biorąc pod uwagę prowadzenie wielu bohaterów jednocześnie. Trafne było uczynienie główną bohaterką kompozytorkę, a nie – jak w oryginale – kompozytora („rola ta ze względu na wysoki głos wykonywana była przez kobietę” – wyjaśnia w jednym z wywiadów reżyser), co pogłębiło i trochę uwspółcześniło cały kontekst. Jednak akt I (następujący po prologu tej w gruncie rzeczy jednoaktowej opery) trochę zawiódł, mimo swojej kreacyjności i przeniesienia akcji w kosmos i silnych inspiracji 2001: „Odyseją kosmiczną” Kubricka. Co prawda, aspekt futurystyczny pozwolił pokazać różnice pomiędzy światem nieznających rozpaczy androidów a pełną cierpienia i jakże w nim ludzką Ariadną, niemniej zabieg ten odebrałam dość pretekstowo. Motyw człowieczeństwa i sztucznej inteligencji nie został tu wyczerpany, a zaledwie zarysowany. Oczywiście, wszystkie partie zostały doskonale zaśpiewane, momentami naprawdę poruszająco. Jednak biorąc pod uwagę renomę reżysera oczekiwało się po „Ariadnie” znacznie więcej. A tu prolog wydawał się zaskakująco nieprzystający do aktu pierwszego (chociaż dużo ciekawszy), mimo że opowiadał o twórcach, którzy właśnie tworzą „Ariadnę na Naxos”. Jedyna zachowana tutaj analogia dotyczyła przeżyć Kompozytorki w prologu i Ariadny w akcie zasadniczym – poza tym „szczegółem” oglądaliśmy dwie całkiem różne i na siłę ze sobą połączone historie. I nie da się „winą” obarczyć wyłącznie kompozytora i librecisty, którzy faktycznie prolog dopisali później (do kanonu wykonawczego weszła druga wersja dzieła z 1916 roku, podczas gdy pierwsza powstała w roku 1912). Jakiś głębszy sens się po prostu zagubił, a kiedy podczas braw na scenę wyszła odtwórczyni roli Kompozytorki , skądinąd doskonała w tej roli Svetlina Stoyanova, która wcześniej na koniec prologu padła chora lub martwa (?), a później nie pokazała się już wcale, pomyślałam, że szkoda że chociaż nie wniesiono jej na noszach, z których by wstała, abyśmy jako widzowie nadal wierzyli, że obejrzeliśmy „spektakl w spektaklu”. To mogłoby być humorystyczne i pomogłoby chociaż symbolicznie połączyć ze sobą obie części. I nawet mniej ważne, czy byłby to zabieg wierny wizji librecisty czy kompozytora, bo ostatecznie i tak w ich dzieło już zaingerowano.
Cóż, na pocieszenie pozostaje radość z doskonałej dynamiki prologu i duma z brawurowego wykonania partii wokalnych także w dalszej części opery. Ponadto muzyka Straussa stanowi bardzo ciekawy przykład dość prekursorskiego odejścia w swoich czasach od symfoniki w stronę kameralistyki. Zatem z całą pewnością operę tę warto poznać.
Reasumując, „Ariadna na Naxos” to spektakl oparty na znakomitych pomysłach, które nie zostały w moim odczuciu konsekwentnie rozwinięte, jakby zabrakło czasu na dopracowanie niuansów. Podkreślmy raz jeszcze, że materiał wyjściowy był interesujący – zarówno libretto wybitnego pisarza (rozmiłowanego w formach słowno-muzycznych i silnie zainspirowanego antykiem), Hugo von Hofmannsthala, jak i muzyka Richarda Straussa. Od strony wykonawczej nie tylko Svetlina Stoyanova jako Kompozytorka, lecz i Katarzyna Drelich jako Zerbinetta okazały się rewelacyjne, a na oklaski zasługują także pozostali wykonawcy, na czele z Nadją Stefanoff jako Primadonną/Ariadną i Rafałem Bartmińskim (notabene odznaczonym przy okazji jednego ze spektakli Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”) jako Tenorem/Bachusem. Dobrze też wypadł zmieniony jak u maszyny głos Mecenasa (Majordomusa), którego zagrał Adam Venhaus. Choreografia (Mateusz Zajdel, w przedstawieniu zarazem Nauczyciel tańca) i scenografia oraz koncepcja świateł (Fabien Lédé) także pozostawały na najwyższym poziomie. Orkiestra TWON pod dyrekcją Lothara Koenigsa zagrała generalnie bez zarzutu. A dramaturgia (Marcin Cecko) i reżyseria (Mariusz Treliński) jakby nierówne. A może po prostu nazwiska realizatorów rozbudziły zbyt wielkie nadzieje, czego nikt nie oczekiwał np. po wspomnianych wcześniej „Kreacjach”; bo przecież reżyser i dyrektor artystyczny TWON to postać dla opery wybitna.
Spektakl rozpoczął się… od przygotowań do spektaklu. Ale owe przygotowania zawarte w prologu były znacznie bardziej ekscytujące i przyćmiły właściwą operę. To były dwa różne światy. I dlatego inny miałam odbiór „Kreacji 17. Warsztatu choreograficznego” 29 kwietnia niż „Ariadny na Naxos” 25 kwietnia i „głosuję” na balet.
PROGRAM
IVAN PAL
SWING’A DING!
Muzyka ROYAL CROWN REVUE oraz HAROLD ADAMSON i JIMMY MCHUGH
Kostiumy MARTA LIPIŃSKA
Tańczą MAGDA STUDZIŃSKA i ALAN POLAŃSKI
EUÉNIE HECQUET
O.N.S.
Muzyka KANGDING RAY
Scenografia i światła GRZEGORZ PALUSZEWSKI
Tańczą EUGÉNIE HECQUET i CEZARY WĄSIK
JOANNA DRABIK
BWRSV_263
Muzyka JOHANN SEBASTIAN BACH, ANTONIO VIVALDI, CLAUDIO MONTEVERDI
Taniec barokowy EDGAR LEWANDOWSKI
(reinterpretacja notacji choreograficznej Beauchampa-Feuilleta)
Montaż ścieżki dźwiękowej PAWEŁ CZEKAŁA
Kostiumy EMIL WYSOCKI
Tańczą̨ JULIA ÁLVAREZ, OLIWIA GÓRECKA, PAULINA MAGIER oraz NIKODEM BIALIK, GREGOR GISELBRECHT, RYOTA KITAI i EDGAR LEWANDOWSKI
GIANNI MELFI
ADAM CELEBRATED
Muzyka ADOLPHE ADAM (Orfa, fragmenty)
Kostiumy EMIL WYSOCKI
Tańczą̨ MAR BONET SANS, NIKOLA DWORECKA, WIKTORIA KOTLIŃSKA, VANESSA VESTITA, MICHELA ZANZOTTERA oraz MIKOŁAJ CZYŻOWSKI, MARCO ESPOSITO, DIOGO DE OLIVEIRA, IVAN PAL i ALAN POLAŃSKI
ANNA HOP
PRELUDIA PODUSZKOWE
Muzyka GEORGE GERSHWIN (Trzy preludia)
Pianista MARCIN MAZUREK
Światła ANNA HOP
Tańczą̨ PAULINA MAGIER i JAIME BUSTAMANTE (duet 1.), JULIA ÁLVAREZ i CORMAC MCDONALD (duet 2.) oraz YUME OKANO i DIOGO DE OLIVEIRA (duet 3.)
KRISTÓF SZABÓ
NOSTALGIA
Muzyka FRANZ SCHUBERT, ARVO PÄRT, DIMITRI TIOMKIN
Kostiumy KRISTÓF SZABÓ
Tańczą PATRYK WALCZAK oraz AOI CHOJI, JAEUN JUNG, NATALIA PASIUT, YANA SHTANHEI i KASPER GÓRCZAK, GIANNI MELFI, ROBERTO OLIVIERI, CEZARY WĄSIK
ANTONIO LANZO
SALOME
Muzyka RICHARD STRAUSS
Tekst OSCAR WILDE
Kostiumy EMIL WYSOCKI
Tańczą̨ JOANNA DRABIK oraz NIKODEM BIALIK, PAWEŁDOBRZYŃSKI, CORMAC MCDONALD i IVAN PAL
ZESPÓŁ WARSZTATU
Menedżerowie projektu GIANNI MELFI i KRISTÓF SZABÓ
Koordynator techniczny MAGDA STUDZIŃSKA
Koordynator literacki, redakcja programu ADAM HUCZKA
Koncepcja plakatu GIANNI MELFI
Zdjęcia z prób i promocja REMY LAMPING
ARIADNA NA NAXOS
Opera w jednym akcie z prologiem
Libretto Hugo von Hofmannsthal
Oryginalna niemiecka wersja językowa
Sala Moniuszki 25/04/2025, piątek, godz. 19 (po raz 5)
Obsada:
Mecenas* (Majordomus) Adam Venhaus
Impresario* (Nauczyciel muzyki) Robert Gierlach
Kompozytorka* (Kompozytor) Svetlina Stoyanova
Tenor, Bachus Rafał BartmińskimKochanek* (Oficer) Bartosz Szwaciński
Choreograf* (Nauczyciel tańca) Mateusz Zajdel
Perukarz Bartosz Kieszkowski
Asystent Producenta* (Lokaj) Dariusz Machej
Zerbinetta Katarzyna Drelich
Primadonna, Ariadna Nadja Stefanoff
Arlekin Mikołaj Trąbka
Scaramuccio Emil Ławecki
Truffaldino Remigiusz Łukomski
Brighella Conny Thimander
Najada Sylwia Salamońska
Driada Magdalena Pluta
Echo Adriana Ferfecka
*Nazwy postaci nadane przez realizatorów spektaklu
Orkiestra Teatru Wielkiego – Opery Narodowej
Solo fortepianowe Anna Marchwińska
oraz tancerze: Małgorzata Czyżowska (kaskaderka), Monika Daukszo, Katarzyna Hołtra, Katarzyna Koziorz,Hanna Sech, Hanna Szurgot, Weronika Wołowicz, Marek Bula, Wojciech Kałuża, Jarema Serafin, Maciej Sufa, Michał Ciećka, Jakub Piotrowicz.
Dyrygent Lothar Koenigs
Reżyseria Mariusz Treliński
Scenografia i koncepcja świateł Fabien Lédé
Dramaturgia Marcin Cecko
Konsultacje dramaturgiczne w zakresie mitologii Julian Kutyła
Kostiumy Marek Adamski
Choreografia Maćko Prusak, Piotr Stanek
Reżyseria świateł Marc Heinz, Jasper Nijholt
Projekcje wideo Bartek Macias
Zdjęcia Michał Dąbal, PSC
Charakteryzacja i efekty specjalne Waldemar Pokromski
Efekty dźwiękowe Wojciech Frycz
Dyrektor ds. obsad Izabela Kłosińska
Koprodukcja: La Monnaie/ De Munt, Bruksela
Premiera: 4/04/2025
Fot. "Nostalgia" / Remy Lamping.
| Zadanie dofinansowane ze środków budżetu Województwa Śląskiego. Zrealizowano przy wsparciu Fundacji Otwarty Kod Kultury. |
 |
 |