ISSN 2658-1086
MIĘDZY PROTESTEM A NOSTALGIĄ (IC3PEAK 'COMING HOME')
A
A
A
W styczniu 2025 roku, po trzyletniej przerwie spowodowanej atakiem Rosji na Ukrainę oraz wyjazdem z kraju, duet IC3PEAK zaprezentował album wyraźnie kontrastujący z dotychczasową twórczością. Anastasja Krieslina oraz Nikołaj Kostylew, wcześniej znani z „mrocznej, eksperymentującej (…) elektroniki, romansującej z undergroundowym hip-hopem” (Szubrycht 2019), tym razem zwrócili się w stronę, jak mówi sama wokalistka: „melodyjnych piosenek, które można byłoby śpiewać pod gitarę” (Величко, Креслина, Костылев 2025). Jak wielu innych rosyjskich muzyków, sprzeciwiających się rządom Władimira Putina, zdecydowali się ponownie zabrać głos w sprawie obecnej sytuacji społeczno-politycznej. W przeciwieństwie jednak do twórczości artystów takich jak Pornofilmy czy Noize MC oraz do własnych dotychczasowych form wyrazu, w albumie „Coming Home” więcej miejsca od dosadnego protestu zajmują metaforyczne obrazy odnoszące się do elementów rosyjskiej kultury oraz poszukiwania nowego miejsca w niestabilnym świecie.
„Niech wszystko płonie”* – twórczość do 2022 roku.
Duet zyskał międzynarodową sławę z powodu represji ze strony Kremla. Ostra krytyka działań władz, obecna w teledyskach i w tekstach (wspomnieć należy szczególnie utwory takie jak „Смерти больше нет”, „Dead but pretty” czy „Марш”), poskutkowała w latach 2018-2022 zakłócaniem przebiegu koncertów przez FSB oraz ich odwoływaniem (zob. Бобылев 2018), następnie aresztowaniami (zob. Sazanov 2018), zaś opowiedzenie się po stronie Ukrainy po pełnoskalowej inwazji ze strony Rosji w 2022 roku – wpisaniem artystów na listę tzw. „zagranicznych agentów” (według rosyjskiego rządu – jednostek bądź organizacji finansowanych przez obce państwa i działających w ich interesie; w praktyce pojawienie się na liście oznacza m.in. brak możliwości obejmowania wielu funkcji czy wypowiedzi w mediach bez oznakowania wpisu specjalną formułą [zob. „»Перекрыть кислород«...” 2024]). Duet posługiwał się w tekstach (a także wywiadach) zarówno językiem rosyjskim, jak i angielskim, co niewątpliwie wpłynęło na popularność za granicą. Charakterystyczną cechą było także czerpanie inspiracji z estetyki horroru – w teledyskach pojawiały się picie krwi, opętania, psychodeliczne kukiełki czy pogrzeby. Wampiryczne, gotyckie i funeralne motywy niekiedy zestawiane były z elementami słowiańskimi, takimi jak wizualne nawiązania do Nocy Kupały czy mrocznych ludowych baśni. W połączeniu z ostrym, teatralnym krzykiem Kriesliny oraz mrocznymi, industrialnymi bitami, antyrządowy przekaz zawarty w tekstach stawał się szczególnie agresywny. Radykalizm, dający się wyczuć w twórczości, odpowiadał postawie oraz wypowiedziom muzyków. Zmiana w brzmieniu oraz wizerunku nastąpiła dopiero wraz z emigracją.
„Jutro będzie dobrze” – krucha przyszłość.
Już pierwszy singiel zapowiadający nowy album, „Господи, прости меня”, wyraźnie różnił się od poprzednich utworów. O ile religijne nawiązania w tekstach pojawiały się wcześniej, o tyle ani razu nie została użyta tak wyraźnie konwencja modlitwy, co koreluje z muzyką inspirowaną chóralnym śpiewem cerkiewnym. Piosenka stała się także utworem otwierającym „Coming Home” – ponieważ, jak mówi o sobie wokalistka, choć nie jest wierząca ani związana z Cerkwią, miejsce to przypomina jej dzieciństwo (zob. Величко, Креслина, Костылев 2025). Rozdźwięk między nostalgią i tęsknotą do miejsca, które można nazwać „domem”, a lękiem o przyszłość, poczuciem beznadziei i chęcią przełamania go charakteryzują ogólny klimat albumu. Co znamienne, piosenka jest jedną z tych, które zawierają najwięcej elektronicznych dźwięków.
Większość z dwunastu utworów charakteryzuje się bowiem brzmieniami subtelniejszymi, pochodzącymi m.in. z gitary akustycznej i perkusji. Tak wyraźna zmiana wynika nie tylko z chęci dopasowania podkładu do introspektywnych tekstów; Kostylew w wielu wywiadach podkreśla swoje pragnienie „tworzenia czegoś ludzkiego i niedoskonałego” w czasach, w których sztuczna inteligencja jest w stanie skomponować muzykę (Muk 2025). Zmianie uległ także wokal: Krieslina zrezygnowała z charakterystycznego krzyku na rzecz bardziej stabilnych, melodyjnych kompozycji. Ponownie – celem nie jest wyłącznie to, aby tekst i podkład muzyczny współgrały ze sposobem wykonania. Spokojniejsze, cichsze partie wokalne to dla artystki kolejny sposób na wzmocnienie przekazu („Teraz trzeba podejść do sprawy bardziej radykalnie – stać się cichszym. (…) kiedy wszystko wokół krzyczy, nie ma sensu dalej krzyczeć” [Muk 2025]).
Teksty, jak już wspomniano, mają zdecydowanie bardziej osobisty charakter. Duet wyjaśnia, że większość z nich opowiada o rozstaniu, które to może być interpretowane dowolnie: zarówno z drugą osobą, jak i miejscem czy etapem życia. Jako szczególnie istotna jawi się w tym kontekście biografia wokalistki, która już drugi raz zmuszona była zmienić miejsce zamieszkania. Pierwszy raz, jako dziecko, przeniosła się wraz z rodziną z Łotwy do Moskwy, w której czuła się wyobcowana; następnie, w 2022 roku, opuściła Rosję, w której zdążyła się zadomowić. Oboje artystów wspomina także o problematycznej kwestii języka: zaczynali od tekstów napisanych wyłącznie po angielsku, przez zmianę na rosyjski, aż zdecydowali się zostać przy połączeniu (zależnie od utworu). Posługiwanie się angielskim miało z założenia na celu wyraźniejsze przekazywanie informacji większej grupie odbiorców; rosyjski z kolei jest „bardziej intymny”, mimo częstego postrzegania go na świecie jako „język agresora” (Muk 2025). Piosenki o pożegnaniu (szeroko rozumianym) i niepewnej przyszłości napisane zostały więc w dwóch językach, przez artystkę, która z różnych powodów, kilkukrotnie zmieniała otoczenie. Tytułowe „wracanie do domu” jest właściwie jego ciągłym poszukiwaniem, by ostatecznie odnajdywać go w sobie („[…] dom dla mnie to także w tym znaczeniu praca z muzyką, tekstem, wokalem. Pytanie pozostaje otwartym, ale znalazłam mały element układanki” [Muk 2025]).
„Ale gdzie jest mój dom?” – postsowiecka melancholia
O ile kontekst powstawania utworów jest wyraźnie skorelowany z biografią artystów, próbujących odnaleźć się na emigracji po opuszczeniu imperialistycznej Rosji – o tyle używane w teledyskach, sesjach promujących płytę i tekstach motywy odnoszą się także do wspólnych przeżyć pokoleń dorastających w krajach postsowieckich po transformacji. Od ponad roku osoby biegłe w mediach społecznościowych i przeróżnych tworzonych przez internautów „estetykach” alarmowały, iż tzw. „trend radzieckiej estetyki” może mieć szkodliwy wpływ społeczny w Ameryce oraz Europie Zachodniej. Twierdzono tak ze względu na romantyzowanie elementów kojarzących się w kulturze masowej z Rosją (komunistyczne bloki, dywany na ścianach, dresy Adidas, starsze kobiety w kwiecistych chustkach na głowie) oraz pomijanie negatywnych doświadczeń krajów, które pozostawały za Żelazną Kurtyną, takich jak Polska, Estonia czy Łotwa (zob. Spiritadmin 2015). Należy jednak zwrócić uwagę, iż „estetyka postsowieckiej nostalgii” rozwinęła się wśród osób wychowanych w Europie Wschodniej; z założenia nie opiera się na chęci powrotu do lat istnienia Związku Radzieckiego, a na nostalgii i reinterpretacji własnego dzieciństwa (zob. hasło „Soviet Nostalgia” w „AestheticsWiki”). Obrazy zakorzenione w zbiorowej wyobraźni są ze swej natury liminalne: nie wydają się być rozpowszechniane przez użytkowników jako pożądane, nie są celem – lecz przeszłość jest w nich przetwarzana i naznaczana tęsknotą (zob. Berdzenishvili 2024).
IC3PEAK już w materiałach zapowiadających płytę wskazywali na wykorzystanie opisywanej konwencji. Tydzień przed premierą singla „Господи, прости меня” na Instagramie oraz Telegramie pojawiły się zdjęcia, na których biegnący po zapuszczonej łące w stronę płonącego domu Kreslina i Kostylew ubrani są w czarne dresy Adidas i mają doczepione białe, ogromne skrzydła. Jedno ze zdjęć okazało się potem okładką albumu. Sama wokalistka przyznała w wywiadzie, że inspirowała się filmem „Lilja 4-ever” (2022, reż. Lukas Moodysson) widzianym w dzieciństwie, który głęboko ją poruszył (zob. Величко, Креслина, Костылев 2025). Rosyjskojęzyczna koprodukcja szwedzko-duńska inspirowana jest prawdziwą historią nastolatki żyjącej w postsowieckim kraju, wykorzystanej w seks-biznesie, która następnie popełnia samobójstwo. W filmie akcent położono jednak nie tylko na tragiczny koniec. Bohaterka, mieszkająca w małym miasteczku w Estonii na przełomie lat 90. i 00., zostaje porzucona przez matkę wyjeżdżającą z partnerem do Stanów. Wraz z młodszym kolegą z osiedla próbuje nie tracić nadziei, wspólnie starają się walczyć z przygnębiającym otoczeniem i brakiem perspektyw. Obraz przepełniony jest ujęciami przedstawiającymi szare blokowiska, obskurne klatki schodowe, stare środki komunikacji miejskiej. Charakterystycznymi elementami są święty obrazek, który Lilja zabiera ze sobą, ilekroć zmienia miejsce zamieszkania, oraz białe skrzydła, ukazywane w metaforycznych scenach przedstawiających „życie po śmierci”. W końcowej scenie bohaterka ma na sobie ortalionowe spodnie od dresu z trzema paskami oraz wspomniane skrzydła. W innych zdjęciach z sesji towarzyszących promocji albumu, wykonywanych przez Sashę Komarovą, IC3PEAK wykorzystują jeszcze więcej elementów przywołujących na myśl produkcję Moodyssona: siedzą w starym sowieckim pociągu, pozują na blokowiskach, na tle świętych obrazów oraz dywanu na ścianie. Bezpośrednim odwołaniem wydaje się także utwór „Like moon, like sun”, w którym Krieslina w refrenie śpiewa: „Szliśmy razem i powiedziałeś do mnie: chodźmy, skoczmy razem z mostu/Wszystkim i tak wszystko jedno, gdzie jesteśmy i kim jesteśmy”; w filmie pierwotnie Lilya ratuje młodszego Wołodię, który właśnie w taki sposób planuje popełnić samobójstwo, a następnie sama tym sposobem odbiera sobie życie. Skumulowanie postsowieckiej estetyki następuje w teledysku towarzyszącym piosence „Где мой дом?”. W tekście wprost wyrażono główny motyw albumu – wielokrotnie postawione zostaje pytanie o to, gdzie znajduje się „dom” podmiotu-bohatera, który wyrusza na wojnę. Klip zawiera fabularne elementy traktujące utwór dosłownie: mężczyzna rusza na front, zostawiając syna. Następnie ukazywana jest większa grupa, ubrana w mundury, z czym skontrastowane są pozostające na osiedlu dzieci. Poza oczywistym wydźwiękiem antywojennym piosenka wraz z teledyskiem traktowane mogą być także w kategoriach wspominanego pytania o przynależność oraz konieczności zaadaptowania się do życia w innym kraju. Sytuacja ta łączy ukraińskich uchodźców z rosyjskimi i białoruskimi emigrantami. Pojawiające się w klipie: płonące ikony, postsowieckie blokowisko, śnieg padający nocą za oknem, szary metalowy plac zabaw czy meblościanka to charakterystyczne elementy opisywanego sovietcore. Także ubiór muzyków jeszcze wyraźniej niż na promocyjnych sesjach nasuwa skojarzenia z „postradzieckością”: Krieslina ma włosy zaplecione w warkocze i chustkę na głowie, Kostylew nosi radziecką uszankę i krzyżyk na szyi.
Powrót – ale dokąd?
Pytanie „gdzie jest mój dom?” oraz idący za nim namysł, czy miejsce, które przychodzi na myśl, wciąż można nazywać domem, rozwija się, z prywatnych odczuć Kriesliny, rosyjskiej emigrantki, w motyw przewodni albumu. Utożsamić się może z nią znaczny odsetek Rosjan, Ukraińców i Białorusinów, którzy po 2022 roku utracili swoje domy oraz poczucie przynależności (zarówno, jak w przypadku Ukrainy, fizycznie, na skutek działań wojennych – jak i mentalnie). Wyrażone w albumie tęsknota za przeszłością i niepewność przyszłości zyskują podwójne znaczenie: wykorzystana „estetyka poradzieckości” sama w sobie odsyła do nostalgii odczuwanej wobec miejsc, które już nie istnieją, i staje się swoistym „zawieszeniem” poza czasem (zob. Berdzenishvili, 2024). Do tego należy jednak dodać kontekst polityczny: duet zarówno wprost, w licznych wywiadach, jak i metaforycznie za pomocą twórczości zwraca uwagę na to, jak zmieniło się życie mieszkańców Europy Wschodniej po ataku Rosji na Ukrainę. Melancholia nie jest już odczuwana tylko na myśl o przełomie lat 90. i 00., ale także w ogóle wobec czasu sprzed wojny.
IC3PEAK posługiwał się krzykiem, ostrymi dźwiękami i estetyką zaczerpniętą z horrorów, dopóki taka forma buntu była skuteczna. „Coming Home”, wedle koncepcji twórców, jest „szeptem” (Muk 2025). Ta zdecydowana zmiana i przeniesienie akcentu z alarmowania o możliwych skutkach na wykorzenienie, które już się dokonało, to świadectwo utraty i rozdarcia; świadectwo w swojej wymowie głośniejsze niż krzyk.
*Cytaty w śródtytułach pochodzą z utworów „Смерти больше нет”, „Like moon, like sun”, „Где мой дом?” [tłumaczenie własne].
LITERATURA:
Źródła polskojęzyczne oraz anglojęzyczne:
Berdzenishvili S.: „Infrastructure that Sticks: Digital Affect Within Sovietcore”. Institute of Network Cultures 4.11.2024. https://networkcultures.org/blog/2024/11/04/infrastructure-that-sticks-digital-affect-within-sovietcore/.
Hasło: „Soviet Nostalgia”. W: „AestheticsWiki”. https://aesthetics.fandom.com/wiki/Soviet_Nostalgia?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR6xoBTButeaTqvM3LtW86rYiYC9HBzYIZXqgn4Gs5y6ifyXuaFZM1DV0jwunQ_aem_CRIYzycN-vUyUFn5ybpmOg.
Muk I.: „In a world of noise, IC3PEAK are finding radicality in the quiet”. Huck 4.02.2025. https://www.huckmag.com/article/ic3peak-coming-home-profile-interview?utm_source=chatgpt.com.
Sazanov I., Peristianis A.: „Russia: Why some of its biggest musicians were arrested”. BBC News 8.12.2018. https://www.bbc.com/news/av/world-46459444.
Spiritadmin: „»Soviet Core:« Exploiting Trauma through Aestheticisation”. The Soas Spirit 3.02.2025. https://soasspirit.co.uk/soviet-core-exploiting-trauma-through-aestheticisation/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR6Lhgl2rjxwM28aIHV4JI4myeSny-DTfsRZLkpJaoN8HAhkEZbM5unr72IN2g_aem_zhsEXgbWaEk3ie6ix715Vg.
Szubrycht J.: „IC3PEAK: Wiedzieliśmy, że rosyjskiemu rządowi nie spodoba się nasz teledysk. Oni nie mają poczucia humoru”. Wysokie Obcasy 5.01. 2019. https://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,157211,24325549,basnie-ponurej-suki.html?disableRedirects=true.
Źródła rosyjskojęzyczne:
„»Перекрыть кислород«: как на фоне войны власти преследуют »иностранных агентов« – анализ законодательства”. 29.01.2024. https://reports.ovd.info/perekryt-kislorod-kak-na-fone-voyny-vlasti-presleduyut-inostrannykh-agentov-analiz#8-1.
Бобылев Р.: „»Мы могли бы отменить тур, но тогда цензура победит« – Ic3peak о сорванных концертах”. Afisha Daily 29.11.2018. https://daily.afisha.ru/news/22041-my-mogli-by-otmenit-tur-no-togda-cenzura-pobedit-ic3peak-ob-otmenennyh-koncertah/.
Величко Н., Креслина А., Костылев Н.: „»Иногда кажется, что последним спасением мог бы стать монастырь« IC3PEAK выпустили »Coming Home« — альбом, совершенно неожиданный по звучанию. Мы поговорили с группой об этой работе, об их успехе в США и о боге”. Meduza 31.01.2025. https://meduza.io/feature/2025/01/31/inogda-kazhetsya-chto-poslednim-spaseniem-mog-by-stat-monastyr.
„Niech wszystko płonie”* – twórczość do 2022 roku.
Duet zyskał międzynarodową sławę z powodu represji ze strony Kremla. Ostra krytyka działań władz, obecna w teledyskach i w tekstach (wspomnieć należy szczególnie utwory takie jak „Смерти больше нет”, „Dead but pretty” czy „Марш”), poskutkowała w latach 2018-2022 zakłócaniem przebiegu koncertów przez FSB oraz ich odwoływaniem (zob. Бобылев 2018), następnie aresztowaniami (zob. Sazanov 2018), zaś opowiedzenie się po stronie Ukrainy po pełnoskalowej inwazji ze strony Rosji w 2022 roku – wpisaniem artystów na listę tzw. „zagranicznych agentów” (według rosyjskiego rządu – jednostek bądź organizacji finansowanych przez obce państwa i działających w ich interesie; w praktyce pojawienie się na liście oznacza m.in. brak możliwości obejmowania wielu funkcji czy wypowiedzi w mediach bez oznakowania wpisu specjalną formułą [zob. „»Перекрыть кислород«...” 2024]). Duet posługiwał się w tekstach (a także wywiadach) zarówno językiem rosyjskim, jak i angielskim, co niewątpliwie wpłynęło na popularność za granicą. Charakterystyczną cechą było także czerpanie inspiracji z estetyki horroru – w teledyskach pojawiały się picie krwi, opętania, psychodeliczne kukiełki czy pogrzeby. Wampiryczne, gotyckie i funeralne motywy niekiedy zestawiane były z elementami słowiańskimi, takimi jak wizualne nawiązania do Nocy Kupały czy mrocznych ludowych baśni. W połączeniu z ostrym, teatralnym krzykiem Kriesliny oraz mrocznymi, industrialnymi bitami, antyrządowy przekaz zawarty w tekstach stawał się szczególnie agresywny. Radykalizm, dający się wyczuć w twórczości, odpowiadał postawie oraz wypowiedziom muzyków. Zmiana w brzmieniu oraz wizerunku nastąpiła dopiero wraz z emigracją.
„Jutro będzie dobrze” – krucha przyszłość.
Już pierwszy singiel zapowiadający nowy album, „Господи, прости меня”, wyraźnie różnił się od poprzednich utworów. O ile religijne nawiązania w tekstach pojawiały się wcześniej, o tyle ani razu nie została użyta tak wyraźnie konwencja modlitwy, co koreluje z muzyką inspirowaną chóralnym śpiewem cerkiewnym. Piosenka stała się także utworem otwierającym „Coming Home” – ponieważ, jak mówi o sobie wokalistka, choć nie jest wierząca ani związana z Cerkwią, miejsce to przypomina jej dzieciństwo (zob. Величко, Креслина, Костылев 2025). Rozdźwięk między nostalgią i tęsknotą do miejsca, które można nazwać „domem”, a lękiem o przyszłość, poczuciem beznadziei i chęcią przełamania go charakteryzują ogólny klimat albumu. Co znamienne, piosenka jest jedną z tych, które zawierają najwięcej elektronicznych dźwięków.
Większość z dwunastu utworów charakteryzuje się bowiem brzmieniami subtelniejszymi, pochodzącymi m.in. z gitary akustycznej i perkusji. Tak wyraźna zmiana wynika nie tylko z chęci dopasowania podkładu do introspektywnych tekstów; Kostylew w wielu wywiadach podkreśla swoje pragnienie „tworzenia czegoś ludzkiego i niedoskonałego” w czasach, w których sztuczna inteligencja jest w stanie skomponować muzykę (Muk 2025). Zmianie uległ także wokal: Krieslina zrezygnowała z charakterystycznego krzyku na rzecz bardziej stabilnych, melodyjnych kompozycji. Ponownie – celem nie jest wyłącznie to, aby tekst i podkład muzyczny współgrały ze sposobem wykonania. Spokojniejsze, cichsze partie wokalne to dla artystki kolejny sposób na wzmocnienie przekazu („Teraz trzeba podejść do sprawy bardziej radykalnie – stać się cichszym. (…) kiedy wszystko wokół krzyczy, nie ma sensu dalej krzyczeć” [Muk 2025]).
Teksty, jak już wspomniano, mają zdecydowanie bardziej osobisty charakter. Duet wyjaśnia, że większość z nich opowiada o rozstaniu, które to może być interpretowane dowolnie: zarówno z drugą osobą, jak i miejscem czy etapem życia. Jako szczególnie istotna jawi się w tym kontekście biografia wokalistki, która już drugi raz zmuszona była zmienić miejsce zamieszkania. Pierwszy raz, jako dziecko, przeniosła się wraz z rodziną z Łotwy do Moskwy, w której czuła się wyobcowana; następnie, w 2022 roku, opuściła Rosję, w której zdążyła się zadomowić. Oboje artystów wspomina także o problematycznej kwestii języka: zaczynali od tekstów napisanych wyłącznie po angielsku, przez zmianę na rosyjski, aż zdecydowali się zostać przy połączeniu (zależnie od utworu). Posługiwanie się angielskim miało z założenia na celu wyraźniejsze przekazywanie informacji większej grupie odbiorców; rosyjski z kolei jest „bardziej intymny”, mimo częstego postrzegania go na świecie jako „język agresora” (Muk 2025). Piosenki o pożegnaniu (szeroko rozumianym) i niepewnej przyszłości napisane zostały więc w dwóch językach, przez artystkę, która z różnych powodów, kilkukrotnie zmieniała otoczenie. Tytułowe „wracanie do domu” jest właściwie jego ciągłym poszukiwaniem, by ostatecznie odnajdywać go w sobie („[…] dom dla mnie to także w tym znaczeniu praca z muzyką, tekstem, wokalem. Pytanie pozostaje otwartym, ale znalazłam mały element układanki” [Muk 2025]).
„Ale gdzie jest mój dom?” – postsowiecka melancholia
O ile kontekst powstawania utworów jest wyraźnie skorelowany z biografią artystów, próbujących odnaleźć się na emigracji po opuszczeniu imperialistycznej Rosji – o tyle używane w teledyskach, sesjach promujących płytę i tekstach motywy odnoszą się także do wspólnych przeżyć pokoleń dorastających w krajach postsowieckich po transformacji. Od ponad roku osoby biegłe w mediach społecznościowych i przeróżnych tworzonych przez internautów „estetykach” alarmowały, iż tzw. „trend radzieckiej estetyki” może mieć szkodliwy wpływ społeczny w Ameryce oraz Europie Zachodniej. Twierdzono tak ze względu na romantyzowanie elementów kojarzących się w kulturze masowej z Rosją (komunistyczne bloki, dywany na ścianach, dresy Adidas, starsze kobiety w kwiecistych chustkach na głowie) oraz pomijanie negatywnych doświadczeń krajów, które pozostawały za Żelazną Kurtyną, takich jak Polska, Estonia czy Łotwa (zob. Spiritadmin 2015). Należy jednak zwrócić uwagę, iż „estetyka postsowieckiej nostalgii” rozwinęła się wśród osób wychowanych w Europie Wschodniej; z założenia nie opiera się na chęci powrotu do lat istnienia Związku Radzieckiego, a na nostalgii i reinterpretacji własnego dzieciństwa (zob. hasło „Soviet Nostalgia” w „AestheticsWiki”). Obrazy zakorzenione w zbiorowej wyobraźni są ze swej natury liminalne: nie wydają się być rozpowszechniane przez użytkowników jako pożądane, nie są celem – lecz przeszłość jest w nich przetwarzana i naznaczana tęsknotą (zob. Berdzenishvili 2024).
IC3PEAK już w materiałach zapowiadających płytę wskazywali na wykorzystanie opisywanej konwencji. Tydzień przed premierą singla „Господи, прости меня” na Instagramie oraz Telegramie pojawiły się zdjęcia, na których biegnący po zapuszczonej łące w stronę płonącego domu Kreslina i Kostylew ubrani są w czarne dresy Adidas i mają doczepione białe, ogromne skrzydła. Jedno ze zdjęć okazało się potem okładką albumu. Sama wokalistka przyznała w wywiadzie, że inspirowała się filmem „Lilja 4-ever” (2022, reż. Lukas Moodysson) widzianym w dzieciństwie, który głęboko ją poruszył (zob. Величко, Креслина, Костылев 2025). Rosyjskojęzyczna koprodukcja szwedzko-duńska inspirowana jest prawdziwą historią nastolatki żyjącej w postsowieckim kraju, wykorzystanej w seks-biznesie, która następnie popełnia samobójstwo. W filmie akcent położono jednak nie tylko na tragiczny koniec. Bohaterka, mieszkająca w małym miasteczku w Estonii na przełomie lat 90. i 00., zostaje porzucona przez matkę wyjeżdżającą z partnerem do Stanów. Wraz z młodszym kolegą z osiedla próbuje nie tracić nadziei, wspólnie starają się walczyć z przygnębiającym otoczeniem i brakiem perspektyw. Obraz przepełniony jest ujęciami przedstawiającymi szare blokowiska, obskurne klatki schodowe, stare środki komunikacji miejskiej. Charakterystycznymi elementami są święty obrazek, który Lilja zabiera ze sobą, ilekroć zmienia miejsce zamieszkania, oraz białe skrzydła, ukazywane w metaforycznych scenach przedstawiających „życie po śmierci”. W końcowej scenie bohaterka ma na sobie ortalionowe spodnie od dresu z trzema paskami oraz wspomniane skrzydła. W innych zdjęciach z sesji towarzyszących promocji albumu, wykonywanych przez Sashę Komarovą, IC3PEAK wykorzystują jeszcze więcej elementów przywołujących na myśl produkcję Moodyssona: siedzą w starym sowieckim pociągu, pozują na blokowiskach, na tle świętych obrazów oraz dywanu na ścianie. Bezpośrednim odwołaniem wydaje się także utwór „Like moon, like sun”, w którym Krieslina w refrenie śpiewa: „Szliśmy razem i powiedziałeś do mnie: chodźmy, skoczmy razem z mostu/Wszystkim i tak wszystko jedno, gdzie jesteśmy i kim jesteśmy”; w filmie pierwotnie Lilya ratuje młodszego Wołodię, który właśnie w taki sposób planuje popełnić samobójstwo, a następnie sama tym sposobem odbiera sobie życie. Skumulowanie postsowieckiej estetyki następuje w teledysku towarzyszącym piosence „Где мой дом?”. W tekście wprost wyrażono główny motyw albumu – wielokrotnie postawione zostaje pytanie o to, gdzie znajduje się „dom” podmiotu-bohatera, który wyrusza na wojnę. Klip zawiera fabularne elementy traktujące utwór dosłownie: mężczyzna rusza na front, zostawiając syna. Następnie ukazywana jest większa grupa, ubrana w mundury, z czym skontrastowane są pozostające na osiedlu dzieci. Poza oczywistym wydźwiękiem antywojennym piosenka wraz z teledyskiem traktowane mogą być także w kategoriach wspominanego pytania o przynależność oraz konieczności zaadaptowania się do życia w innym kraju. Sytuacja ta łączy ukraińskich uchodźców z rosyjskimi i białoruskimi emigrantami. Pojawiające się w klipie: płonące ikony, postsowieckie blokowisko, śnieg padający nocą za oknem, szary metalowy plac zabaw czy meblościanka to charakterystyczne elementy opisywanego sovietcore. Także ubiór muzyków jeszcze wyraźniej niż na promocyjnych sesjach nasuwa skojarzenia z „postradzieckością”: Krieslina ma włosy zaplecione w warkocze i chustkę na głowie, Kostylew nosi radziecką uszankę i krzyżyk na szyi.
Powrót – ale dokąd?
Pytanie „gdzie jest mój dom?” oraz idący za nim namysł, czy miejsce, które przychodzi na myśl, wciąż można nazywać domem, rozwija się, z prywatnych odczuć Kriesliny, rosyjskiej emigrantki, w motyw przewodni albumu. Utożsamić się może z nią znaczny odsetek Rosjan, Ukraińców i Białorusinów, którzy po 2022 roku utracili swoje domy oraz poczucie przynależności (zarówno, jak w przypadku Ukrainy, fizycznie, na skutek działań wojennych – jak i mentalnie). Wyrażone w albumie tęsknota za przeszłością i niepewność przyszłości zyskują podwójne znaczenie: wykorzystana „estetyka poradzieckości” sama w sobie odsyła do nostalgii odczuwanej wobec miejsc, które już nie istnieją, i staje się swoistym „zawieszeniem” poza czasem (zob. Berdzenishvili, 2024). Do tego należy jednak dodać kontekst polityczny: duet zarówno wprost, w licznych wywiadach, jak i metaforycznie za pomocą twórczości zwraca uwagę na to, jak zmieniło się życie mieszkańców Europy Wschodniej po ataku Rosji na Ukrainę. Melancholia nie jest już odczuwana tylko na myśl o przełomie lat 90. i 00., ale także w ogóle wobec czasu sprzed wojny.
IC3PEAK posługiwał się krzykiem, ostrymi dźwiękami i estetyką zaczerpniętą z horrorów, dopóki taka forma buntu była skuteczna. „Coming Home”, wedle koncepcji twórców, jest „szeptem” (Muk 2025). Ta zdecydowana zmiana i przeniesienie akcentu z alarmowania o możliwych skutkach na wykorzenienie, które już się dokonało, to świadectwo utraty i rozdarcia; świadectwo w swojej wymowie głośniejsze niż krzyk.
*Cytaty w śródtytułach pochodzą z utworów „Смерти больше нет”, „Like moon, like sun”, „Где мой дом?” [tłumaczenie własne].
LITERATURA:
Źródła polskojęzyczne oraz anglojęzyczne:
Berdzenishvili S.: „Infrastructure that Sticks: Digital Affect Within Sovietcore”. Institute of Network Cultures 4.11.2024. https://networkcultures.org/blog/2024/11/04/infrastructure-that-sticks-digital-affect-within-sovietcore/.
Hasło: „Soviet Nostalgia”. W: „AestheticsWiki”. https://aesthetics.fandom.com/wiki/Soviet_Nostalgia?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR6xoBTButeaTqvM3LtW86rYiYC9HBzYIZXqgn4Gs5y6ifyXuaFZM1DV0jwunQ_aem_CRIYzycN-vUyUFn5ybpmOg.
Muk I.: „In a world of noise, IC3PEAK are finding radicality in the quiet”. Huck 4.02.2025. https://www.huckmag.com/article/ic3peak-coming-home-profile-interview?utm_source=chatgpt.com.
Sazanov I., Peristianis A.: „Russia: Why some of its biggest musicians were arrested”. BBC News 8.12.2018. https://www.bbc.com/news/av/world-46459444.
Spiritadmin: „»Soviet Core:« Exploiting Trauma through Aestheticisation”. The Soas Spirit 3.02.2025. https://soasspirit.co.uk/soviet-core-exploiting-trauma-through-aestheticisation/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR6Lhgl2rjxwM28aIHV4JI4myeSny-DTfsRZLkpJaoN8HAhkEZbM5unr72IN2g_aem_zhsEXgbWaEk3ie6ix715Vg.
Szubrycht J.: „IC3PEAK: Wiedzieliśmy, że rosyjskiemu rządowi nie spodoba się nasz teledysk. Oni nie mają poczucia humoru”. Wysokie Obcasy 5.01. 2019. https://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,157211,24325549,basnie-ponurej-suki.html?disableRedirects=true.
Źródła rosyjskojęzyczne:
„»Перекрыть кислород«: как на фоне войны власти преследуют »иностранных агентов« – анализ законодательства”. 29.01.2024. https://reports.ovd.info/perekryt-kislorod-kak-na-fone-voyny-vlasti-presleduyut-inostrannykh-agentov-analiz#8-1.
Бобылев Р.: „»Мы могли бы отменить тур, но тогда цензура победит« – Ic3peak о сорванных концертах”. Afisha Daily 29.11.2018. https://daily.afisha.ru/news/22041-my-mogli-by-otmenit-tur-no-togda-cenzura-pobedit-ic3peak-ob-otmenennyh-koncertah/.
Величко Н., Креслина А., Костылев Н.: „»Иногда кажется, что последним спасением мог бы стать монастырь« IC3PEAK выпустили »Coming Home« — альбом, совершенно неожиданный по звучанию. Мы поговорили с группой об этой работе, об их успехе в США и о боге”. Meduza 31.01.2025. https://meduza.io/feature/2025/01/31/inogda-kazhetsya-chto-poslednim-spaseniem-mog-by-stat-monastyr.
| Zadanie dofinansowane ze środków budżetu Województwa Śląskiego. Zrealizowano przy wsparciu Fundacji Otwarty Kod Kultury. |
 |
 |