Przestępstwa i czyny karalne wobec dzieci, osób zależnych lub w doświadczających jakichś trudności w funkcjonowaniu elektryzują opinie publiczną i wiążą się najczęściej ze stosunkowo jednoznaczną negatywną oceną. Po ocenie następuje często jakaś forma dociekania powodów czynu. Na tej drodze potoczne wnioskowanie prowadzi do licznych błędów, obarczających ofiary winą (by utrzymać ogólne wyobrażenie, że świat jest sprawiedliwy, w ofierze trzeba dopatrzeć się jakiejś winy), ale i niezgodnie z rzeczywistością postrzegających sprawcę (np. automatyczne przypisanie pedofilnych preferencji seksualnych). Książka Moniki Zielonej-Jenek „Sprawcy przestępstw seksualnych przeciw dzieciom. Trudy naukowego poznania” stanowi złożone, ale klarowne kompendium wiedzy, która taką potoczną refleksję może poprowadzić na właściwe tory.

W tytule i konstrukcji monografii uwagę zwracają podtytuł i otwierające książkę rozdziały wprowadzające. Oba te elementy wskazują, iż nauka o sprawcach przestępstw seksualnych, a szerzej – o samych takich czynach, jest trudna. Trudna z jednej strony z powodu przedmiotu poznania, który najczęściej jest działaniem skrywanym, niejawnym, pełnym tajemniczych elementów, a jednocześnie ogromnego cierpienia. Z drugiej strony trudna z powodu tak społecznych, jak i naukowych (np. metodologicznych) kontrowersji. Kontrowersje te mogą przyczyniać się do doskonalenia badań (por. analiza historii metaanalizy Rinda, Tromovitcha i Bausermana z 1998 roku), ale równocześnie są wyrazem pewnej „społecznej tezy dla naukowców”.

Wspomniana analiza nie potwierdziła „znacznych” kosztów doświadczenia wykorzystania seksualnego w dzieciństwie dla dorosłego funkcjonowania. Precyzyjniej, pokazała, że samo wykorzystanie seksualne traci wartość predykcyjną wobec trudności w wieku późniejszych, gdy kontroluje się warunki domowe. Ten wynik (pokazujący w istocie, że utrudnienia środowiska wychowawczego mogą powodować zarówno wykorzystanie seksualne w dzieciństwie, jak i trudności psychiczne z adaptacją w dorosłości) wywoływał trudność u odbiorców w związku z konieczną do jego recepcji wiedzą statystyczną (rozumienie współliniowości i korelacji cząstkowych) albo nie potwierdzał wprost społecznej tezy o dewastującej roli wykorzystania seksualnego w dzieciństwie, co spowodowało falę krytyki. Także naukowej. Naukowcy błądzą, gdy badają, jednak wyniki badań mogą być nieintuicyjne, co nie oznacza ich nierzetelności. Z takimi kontrowersjami mamy do czynienia w seksuologii. Kontekst społeczno-kulturowy jako istotny element wpływający na konceptualizowanie przestępstw seksualnych autorka porusza w początkowych rozdziałach książki. To on okazuje się dodatkowym wyzwaniem dla rzetelnej analizy zjawiska.

Książka jest udanym połączeniem perspektywy psychologicznej i prawnej. Autorka dokładnie opisuje polskie prawodawstwo w zakresie zakazanych czynów seksualnych wobec osób do 15 i między 15 a 18 rokiem życia. Analizę tę wzbogaca następnie o szerokie opisy psychologicznego funkcjonowania sprawców. Osadza je w trzech podejściach: neurobiologicznym (pokazując anatomiczne i funkcjonalne utrudnienia przetwarzania informacji u sprawców przestępstw seksualnych), poznania społecznego (gdzie opisuje szczegółowo nieprawidłowe schematy poznawcze sprawców, np. dotyczące pragnień seksualnych dzieci) oraz seksuologicznej (gdzie analizuje przestępstwa seksualne w kontekście odczuwania preferencji, regulacji popędu seksualnego i procesów rozwojowych, które kształtują te składowe seksualności). Nieraz skomplikowane teorie zostają zilustrowane klarownymi rycinami, co ułatwia odbiór tych propozycji.

Zaletę książki stanowi wszechstronny przegląd metod służących do badania aspektów nieprawidłowych preferencji seksualnych lub czynników ryzyka bycia sprawcą czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej dzieci i osób niepełnoletnich. Czytając pozycję Zielonej-Jenek, otrzymamy obszerne tabelaryczne opracowania różnych metod kwestionariuszowych, ale i zadań oraz testów neuropsychologicznych, a nawet metod neuroobrazowania. To bardzo potrzebne kompendium dla osób, które mogą w swojej aktywności zawodowej zetknąć się z problemem diagnozy lub opiniowania sądowo-psychologicznego wobec osób podejrzewanych o przestępstwa seksualne. Jednocześnie autorka wskazuje ograniczenia wszystkich metod i ogólne trudności w diagnozie sprawców.

„Sprawcy przestępstw seksualnych przeciw dzieciom” to potrzebna pozycja na polskim rynku psychologii klinicznej i sądowej. Jej lekturę można polecić zarówno praktykom, zwłaszcza biegłym sądowym, jak i badaczom oraz studentom psychologii i kierunków pokrewnych. Czytanie tej książki jest wymagające, ale rzetelna wiedza ma w tym wypadku wspomóc społeczeństwo w radzeniu sobie z trudnym, krzywdzących a jednak nadal kontrowersyjnym problemem, czy seksualność u dziecka/osoby młodej można traktować jako przestrzeń wolnych decyzji dziecka i na ile w tej przestrzeni (oraz w jakich rolach) mogą znajdować się dorośli.

LITERATURA:

Rind B., Tromovitch P., Bauserman R.: „A meta-analytic examination of assumed properties of child sexual abuse using college samples”. „Psychological Bulletin” 1998, nr 124. https://doi.org/10.1037/0033-2909.124.1.22.

Monika Zielona-Jenek: „Sprawcy przestępstw seksualnych przeciw dzieciom. Trudy naukowego poznania”. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2024.