Barwne plamy, kleksy, kręte linie, wędrujące znaki graficzne – oto czym wypełniona jest książka Anny Kierkosz o znamiennym tytule „Plim Plam Plum”. Wbrew temu, co sugerować może szata graficzna (autorstwa Julii Juzyk), wydana pod koniec ubiegłego roku publikacja nie jest podręcznikiem do nauki plastyki. „Plim Plam Plum” to książka aktywnościowa, skierowana do dzieci w wieku od 4 do 8 lat, mająca wprowadzić je w różnorodny i fascynujący świat muzyki współczesnej. To, że dźwięki przybierają tutaj określone kolory, kształty, ruchy i objawiają się poprzez szereg „niemuzycznych” działań – nie powinno zaskakiwać. Abstrakcyjne formy plastyczne pomagają zbliżyć się do określonych muzycznych konceptów, a proponowane scenariusze zabaw muzyczno-plastyczno-ruchowych nawiązują do interdyscyplinarności współczesnej sztuki. Wszak twórcom szeroko rozumianej Nowej Muzyki nierzadko bliżej do performansu, projektów partycypacyjnych i eksperymentalnych form prezentacji, aniżeli tradycyjnie pojmowanego procesu twórczego i klasycznego wykonania koncertowego. Włączanie innych mediów oraz treści pozamuzycznych w obręb kompozycji jest z kolei wynikiem relacyjności współczesnej muzyki artystycznej, która – jak zauważa Harry Lehmann – na różne sposoby wyzwala się z paradygmatu muzyki absolutnej.

„Plim Plam Plum” to publikacja niewielkich rozmiarów, aczkolwiek bardzo pojemna. Znajdują się w niej piosenki (ich teksty oraz kody QR odsyłające do nagrań), wiersze, scenariusze aktywności plastyczno-muzycznych, a także nuty (umożliwiające wykonanie prostego akompaniamentu). Jak sugeruje podtytuł, to „książka do czytania, słuchania i działania”. Anna Kierkosz odwołuje się w niej do autorskiej metody pracy twórczej, wypracowanej na gruncie wieloletnich działań edukacyjnych w obszarze muzyki współczesnej i teatru (obecnie autorka jest kuratorką ds. edukacji i projektów w Teatrze Guliwer w Warszawie oraz kuratorką Festiwalu Muzyki Współczesnej dla Dzieci „Mała Warszawska Jesień”). Propozycje współpracy z dzieckiem zawarte w „Plim Plam Plum”, ale i we wcześniejszych publikacjach Kierkosz (chociażby w książce „W co grają dźwięki”, stworzonej z Agnieszką Widlarz, a wydanej przez CSW Zamek Ujazdowski) wyrastają nie tylko z ducha edukacji multisensorycznej i interdyscyplinarnej, ale przede wszystkim z wiary w kształtowanie kompetencji kulturowych młodego odbiorcy poprzez jego bezpośrednie zaangażowanie w proces twórczy. To właśnie działania partycypacyjne wydają się spełniać kluczową rolę w edukacji muzycznej, szczególnie w jej bardziej wymagającej sferze, jaką jest współczesna muzyka klasyczna.

Zarówno „Plim Plam Plum”, jak i „W co grają dźwięki”, to publikacje powstałe jako efekt pracy warsztatowej z udziałem dzieci. O ile wydawnictwo „W co grają dźwięki” to przede wszystkim zbiór utworów na głos i fortepian, o tyle „Plim Plam Plum” jest zestawem scenariuszy zabaw plastycznych i aktywności ruchowych z wykorzystaniem współczesnych kompozycji muzycznych. Wszystkie propozycje działań twórczych zostały wcześniej przetestowane podczas koncertów oraz cyklicznych spotkań z dziećmi i ich opiekunami (efekty niektórych projektów oddają zamieszczone w zbiorze ilustracje). W przypadku „Plim Plam Plum” szczególnie mocno podkreślony zostaje związek muzyki współczesnej z teatrem i działaniem performatywnym. Kompozycje Agnieszki Widlarz z tekstami Anny Kierkosz, które znalazły się w publikacji, wybrzmiały w wersji scenicznej w operze binauralnej „Barwki i słyszki”, której premiera odbyła się podczas 14. edycji Festiwalu Muzyki Współczesnej dla Dzieci „Mała Warszawska Jesień”. Operowe arie i piosenki, których tematem są barwy oraz ich dźwiękowe odpowiedniki („Tu i tam”, „Mam plan”, „Dwie linie” czy „Party u Tura”), stały się pretekstem do opracowania zeszytu aktywności, który w prosty i twórczy sposób przekazuje najmłodszym odbiorcom podstawową wiedzę z zakresu współczesnej muzyki i sztuki. Poprzez realizację konkretnych zabaw i ćwiczeń dźwiękowo-plastycznych można zatem dowiedzieć się, czym jest abstrakcja, improwizacja, rytm, linia melodyczna, pięciolinia, ostinato czy wreszcie partytura graficzna. Samodzielne tworzenie tych ostatnich, a także ich późniejsze wykonanie, jest zresztą jednym z podstawowych i najciekawszych zadań zawartych w książce. Uruchamianie kreatywności dziecka odbywa się tu na kilku poziomach: audialnym, wzrokowym i manualnym. Najmłodsi zachęcani są na przykład do plastycznego ilustrowania dźwięków – rysowania na kartce papieru słuchanej linii melodycznej oraz wyrażania brzmienia określonych utworów za pomocą form malarskich. Odwrotnością tego procesu jest z kolei muzyczne interpretowanie powstałych obrazów – przy wykorzystaniu prostych instrumentów lub dowolnych przedmiotów, które mogą zamienić się w obiekty dźwiękowe.

Publikacja, ale też działania pedagogiczne Anny Kierkosz przyczyniają się do wypełnienia znaczącej luki w polskiej edukacji muzycznej, która często pomija obszar Nowej Muzyki. Propozycje edukacyjnych aktywności ukierunkowanych na interdyscyplinarność, pobudzanie kreatywności i partycypację, idą w parze z poszukiwaniami samych kompozytorów i kompozytorek, którzy pisząc muzykę dla dzieci, coraz częściej zwracają się w stronę praktyk performatywnych, widząc w nich istotny, atrakcyjny i skuteczny sposób przyciągania uwagi młodego odbiorcy. Biorąc pod uwagę intermedialny i relacyjny charakter muzyki współczesnej, kształtowanie kompetencji muzycznych młodszych dzieci z pewnością powinno wykraczać poza sferę audialną. Zintegrowana edukacja artystyczna – a zatem łączenie działań z zakresu muzyki, teatru, praktyk ruchowych czy sztuk plastycznych – pozwala nie tylko w pełniejszy sposób wyrazić funkcjonowanie dźwięku we współczesnej przestrzeni kulturowej, ale także, jak udowadnia omawiana publikacja, zachęcić do muzykowania, pozbawionego rygorów, powtarzalnych schematów i przymusu.

Anna Kierkosz: „Plim Plam Plum. Piosenki, wiersze i zabawy, wspierające kreatywny rozwój i integrację sensoryczną”. Fundacja Muzyka jest dla wszystkich. Warszawa 2024.