Francuski specjalista w dziedzinie filozofii – Pierre Hadot – po raz kolejny zachęca czytelników i czytelniczki do pochylenia się nad zagadnieniami związanymi z myślicielami starożytności. Po niezwykle popularnych publikacjach, takich jak „Plotyn albo prostota spojrzenia” (2004), „Czym jest filozofia starożytna” (2021) czy „Ćwiczenia duchowe i filozofia starożytna” (2019) w Bibliotece Kwartalnika „Kronos” ukazało się polskie wydanie „Zasłony Izydy”. Nad opracowanym tematem autor planował zasiąść już od wielu lat (zob. s. 9), jednak – jak podkreśla – z powodu pracy dydaktycznej i innych obowiązków swoje plany musiał poważnie zmienić. Książka w oryginale („The Veil of Isis: An Essay on the History of the Idea of Nature”) opublikowana w roku 2008, została u nas wydana w 2024 roku w przekładzie Elżbiety Lubelskiej i Piotra Herbicha. Podtytuł – „Esej o historii idei Natury” – doskonale oddaje zawartą w publikacji treść, która skoncentrowana jest z jednej strony na przedstawieniu ewolucji człowieka w stosunku do Natury w perspektywie metafory odsłaniania (zob. s. 11), z drugiej zaś poświęcona psychologicznemu i psychoanalitycznemu aspektowi przedstawiania symbolizującej Naturę Izydy (zob. s. 12).

Zgodnie z założeniem autora w książce dostrzec można trzy myśli przewodnie: Heraklitową myśl o tym, że „Natura lubi się ukrywać” (zagadkowa sentencja, którą Heraklit zapisał w księdze złożonej w świątyni Artemidy w Efezie), tajniki Natury oraz Artemidę-Izydę. Motywem wiodącym jest „ukrywanie się” Natury, co autor wyjaśnia w pierwszym rozdziale. Zagadkowe stwierdzenie Heraklita, zdaniem Hadota, należy tłumaczyć trudnością poznania Natury; faktem, iż ona sama nie chce się ukazać; trudnością wyjaśnienia wszelkich początków rzeczy; konstatacją, że wszystko, co prowadzi do narodzin, prowadzi także do śmierci, oraz tym, że to, co narodzone, chce umrzeć (zob. s. 23-24). Silnie wybrzmiewa w tym miejscu idea czasu i trwania, którą znamy także z przemyśleń Sofoklesa.

Ważnym elementem interpretacji staje się ewolucja słowa ‘physis’, które początkowo kojarzono z procesem narodzin, wzrostu czy – ogólnie ujmując – rezultatem obu wspomnianych czynności (zob. s. 33). Bogactwo przykładów znajdziemy oczywiście w literaturze antycznej, od Homera poprzez hipokratejskie traktaty medyczne czy spisane rozmyślania starożytnych filozofów. Wśród nich Hadot wymienia m.in. Platona, Arystotelesa czy stoików. Z czasem Natura staje się tworem spersonifikowanym, do którego kierowane są liczne wezwania i inwokacje (np. u Marka Aureliusza [zob. s. 43]). Interpretując „ukryty” charakter Natury, Hadot nie mógł pominąć związku, jaki w czasach antycznych zachodził między Naturą a tajnikami bogów, którzy – jako jedyni – mieli wiedzę na temat wszystkiego: „Zarówno o tym, co niewidzialne, jak i o rzeczach śmiertelnych wiedzę bezpośrednią zachowują bogowie. Nam zaś wskutek ludzkiej kondycji pozostają tylko domysły” (Alkmajon z Krotony, fragm.1, cyt. za s. 47).

Hadot podkreśla, że pojęcie tajników Natury pojawia się w I wieku p.n.e., a jako źródła wskazuje Cycerona, Lukrecjusza, Owidiusza czy Pliniusza (zob. s. 49), po czym omawia kwestię w odniesieniu do średniowiecza i nowożytności, m.in. u Francisa Bacona czy Pascala (zob. s. 53). Odkrywa także nowe znaczenia i sposoby interpretacji Heraklitowego aforyzmu na przestrzeni wieków. Ciekawym przykładem jest chociażby ruch neoplatoński, który „ukrywanie się” przekuł w „oblekanie”, otwierając metaforyczne miejsca dla powłok Natury (idea Porfiriusza [zob. s. 82]), jej wstydliwości, a – idąc dalej – interpretacji zagadnienia przez pryzmat nagości i ubrania (zob. s. 86).

Swoje interesujące rozważania na temat Natury Hadot pokazał w kilku odsłonach, które stanowią jednocześnie główne części publikacji: „Zasłona śmierci”, „Odsłanianie tajników natury”, „Postawa prometejska”, „Postawa orficka”, „Zasłona Izydy” oraz „Od tajników natury do tajemnicy istnienia”. Autor odwołuje się w nich do Natury w kontekście zjawisk fizycznych, matematycznych, magicznych, kładąc silny nacisk na tradycję mityczną i literaturoznawczą. Interesującym aspektem są ponadto odniesienia do religii, w tym chrześcijaństwa. Hadot przypomina, że Bóg dał Adamowi i Ewie ziemię, by uczynili ją poddaną (zob. s. 162). Na przestrzeni lat aspekt ten interpretowano na wiele sposobów. Tym samym nie zabraknie u Hadota ciekawostek o rozmyślaniach Seneki, św. Augustyna, Cycerona, Kartezjusza, Newtona, Jacques’a Monoda, Bergsona i wielu innych. Pod tym względem mamy do czynienia z prawdziwą skarbnicą wiedzy o Naturze. Co ważne, wiedzy opartej na wielopłaszczyznowej analizie.

Niebezpieczeństwo ciekawości i roszczeń do zawładnięcia Naturą porównane zostało do mitologicznych historii Prometeusza czy Ikara, których dociekliwość i chęć poznania nowego spotkała się z okrutnym zwrotem losu (zob. s. 173). Natura sama odkrywa przed ludźmi swoje tajniki, jednak czyni to w różny sposób dla różnych ludzi: znajomość części tajemnic nie może być dostępna dla każdego (zob. s. 209).

Obok rozważań wielkich myślicieli, poetów, twórców sztuk literackich, fizyków, matematyków i innych badaczy, Hadot omawia także bogaty materiał ikonograficzny. Wśród przedstawionych przykładów pojawiają się m.in. „Natura” autorstwa Niccolò Tribolo (1529), „Chłopcy podglądający Naturę” (Wiliam Hogarth, 1730-1731), „Natura odsłaniająca się przed Nauką” (Louis-Ernest Barrias, 1899) oraz liczne frontyspisy. Propozycja Pierre’a Hadota nie należy do zwyczajnych opracowań. Tematykę badawczą autor interpretuje na wielu poziomach. Podział treści na krótkie części w formie podrozdziałów czynią lekturę lekką, a jednocześnie doskonale porządkują materiał. To właśnie dzięki temu mnogość przykładów nie przytłacza, wręcz przeciwnie – zachęca, by przewrócić stronę i czytać dalej. „Zasłona Izydy. Esej o historii idei Natury” to idealna książka dla filozofów, literaturoznawców, znawców mitologii i każdego, kogo intrygują tajniki Natury. Rekomenduję z pełnym przekonaniem!

Pierre Hadot: „Zasłona Izydy. Esej o historii idei Natury”. Przeł. Elżbieta Lubelska, Piotr Herbich. Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego. Warszawa 2024 [seria: Biblioteka Kwartalnika „Kronos”].