Joanna Zagner-Kołat jest absolwentką łódzkiej ASP oraz ilustratorką książek i komiksów dla dzieci i dorosłych, mającą na koncie także powieść graficzną „Przepis na zupę dyniową”, jak również niepozbawione autobiograficznych akcentów „W ciszy przeszłości”: graficzne studium odziedziczonych traum, zaszczepionych wzorców zachowań oraz generacyjnie utrwalonych modeli postaw, mających realny wpływ na (samo)postrzeganie Polek na przestrzeni kolejnych dekad.

Swoją opowieść autorka zaczyna iście bajkowo („Dawno, dawno temu…”), ukazując miłość ludzi należących do różnych stanów. Miłość, która nie ma szans na spełnienie – a budzący powszechne zgorszenie mezalians jest tylko jednym z powodów. Gwałt, przemoc domowa, wstyd i poczucie winy: to już rodzaj przemilczanego piętna, które (zgodnie z oczekiwaniami patriarchalnej społeczności) powinno pozostać w ukryciu.

Doświadczenie II wojny światowej jako element traumatycznej narracji, w cieniu której wychowują się kolejne pokolenia, stanowi drugi segment tej nietuzinkowej opowieści, która chwilę potem zabiera nas do lat 60. ukazanych w kontekście kobiecych potrzeb, pragnień i marzeń, ale i wszechobecnego stresu (emocjonalnego, ekonomicznego, osobistego, zawodowego oraz społecznego).

Inkrustowane wspomnieniami z czasów przedszkolnych „cudowne” lata 70. w rodzimym wydaniu; szarzyzna i poczucie niepewności, jakie przyniosła ze sobą ósma dekada, oraz nowe możliwości, jakie oferowały lata 90., to kluczowe konteksty refleksji na temat (wbrew pozorom – praktycznie niezmiennych) zasad społeczno-kulturowego projektowania życia małych, młodych i dorosłych Polek.

Bardzo istotnym elementem recenzowanego tomu (liczącego 126 stron, zamkniętego w twardej oprawie i wydanego w poręcznym formacie) są rozważania autorki odnośnie do – przekazywanych z pokolenia na pokolenie – skutków chronicznego stresu. Wykazując, jak emocjonalne dziedzictwo (szczególnie przeszłe traumy) wpływa na psychiczny oraz fizyczny aspekt życia danej generacji, Zagner-Kołat w klarowny sposób wyjaśnia związek między tłumieniem emocji i potrzeb a powstawaniem w ciele blokad wpływających na mikrobiom jelitowy, a tym samym – doprowadzających do dysfunkcji organizmu oraz przewlekłych chorób.

Udatnie bilansujące elementy eseistyki, memuaru oraz poradnika „W ciszy przeszłości” jest dziełem wartym uwagi także ze względu na bardzo zróżnicowaną szatę graficzną. Realistyczne szkice łączą się tu z cartoonową kreską, a poetyka książki obrazkowej – ze stylizacją na plakaty reklamowe bądź ilustracje prasowe. Dodajmy do tego rozmyte tu i ówdzie plamy tuszu (nadające obrazkom dodatkowych znaczeń), oszczędną paletę barw dobrze współgrających z klimatem danego fragmentu opowieści oraz przykuwającą oko typografię (przykładowo: czerwona czcionka na czarnym tle), a otrzymamy ważne, pomysłowe w aspekcie estetycznym dzieło. Utwór Joanny Zagner-Kołat w intrygujący sposób podpina się pod odwieczne pytania (tu ze skali makro zawężone do skali mikro) o to, skąd pochodzimy, kim jesteśmy i dokąd zmierzamy. I jaki bagaż nieprzerwanie ze sobą niesiemy.

Joanna Zagner-Kołat: „W ciszy przeszłości”. timof comics. Warszawa 2025.