Problem odtworzenia pełniejszego obrazu późnego antyku nurtuje wielu współczesnych badaczy. Jednym z nich jest Maciej Wojcieszak, autor książki „Nowa nadzieja w »płonącym świecie«. Wizja perspektyw społeczeństwa zachodniorzymskiego w świetle późnoantycznej łacińskiej literatury patrystycznej”. Okres, jaki wybrał do swoich analiz (IV i V w. n.e.), to czas trudny, skoncentrowany na upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Migracje barbarzyńskich plemion, plądrowanie Rzymu, trudna sytuacja ekonomiczna czy osłabienie ówczesnej władzy ostatecznie doprowadziły do usunięcia cesarza. Wyzwaniem były także konflikty na tle religijnym, w tym narastające znaczenie chrześcijaństwa, które miało wpływ na sztukę, filozofię, kulturę i politykę. Właśnie w tym burzliwym czasie żyli i tworzyli łacińscy autorzy chrześcijańscy, których dzieła stały się źródłami dla recenzowanej publikacji. I bez wątpienia warto po nią sięgnąć.

Celem, jaki postawił sobie jej autor, było przedstawienie wizji przyszłości społeczeństwa i jednostek, która wiązała się bezpośrednio z ludzką drogą do Królestwa Niebieskiego. Droga ta, jako priorytetowe dążenie każdego z wyznawców wiary chrześcijańskiej, została przez Wojcieszaka przedstawiona na dwóch etapach: w czasie procesu nawrócenia na chrześcijaństwo oraz w oparciu o model życia idealnego chrześcijanina. Wyraźnie wskazany jest przy tym cel, jakim kierowali się sami analizowani autorzy: „Głównym celem chrześcijańskich autorów zachodniorzymskich było utworzenie w pełni chrześcijańskiego społeczeństwa. Miała to być nowa droga dla całego społeczeństwa i każdego człowieka z osobna (nie tylko dla żyjących na terenach, gdzie analizowani twórcy prowadzili działalność), co bezpośrednio wynikało z wiary i zasad ewangelicznych” (s. 15).

Chrystianizacja społeczeństwa znalazła się wśród zadań ówczesnych twórców i hierarchów kościoła, choć ludzie wciąż pozostawali pod silnym wpływem dawnych wierzeń, które głęboko zakorzeniły się w rzymskiej tradycji. Podejmowano liczne próby nawracania, a także dowodzono wartości chrześcijańskich zawartych w Piśmie Świętym i ich przewagi nad kultami pogańskimi. Właśnie dlatego znaleźć można tak wiele przykładów prezentowania pogańskich władców w negatywnym świetle (zob. s. 33) w literaturze patrystycznej, której autorzy kreowali jednocześnie wizerunek idealnego chrześcijanina. Cnotliwe życie, przejawiające się w zachowaniu zewnętrznych i wewnętrznych pobożności stało się schematem, dla którego opozycją pozostawały krytykowane na szeroką skalę niedoskonałości i wady. Autorzy chrześcijańscy ganili m.in. skłonność do zazdrości, niecierpliwość, pochopność. Ważną rolę odgrywała także jałmużna: „Łacińscy autorzy patrystyczni gorliwie pragnęli inspirować wiernych do każdej możliwej formy wspierania licznych ubogich. Naturalnie najpopularniejszą formę charytatywnej działalności stanowiła jałmużna, udzielana w różnych kwotach oraz postaciach” (s. 181).

Jedną z narracji podporządkowanych przekonaniu o rządach Bożych jest dzieło „Przeciwko Poganom” Orozjusza. Spośród innych twórców szerzących ideę Królestwa Niebieskiego warto wymienić obszernie omówionych przez Wojcieszaka m.in. Ambrożego z Mediolanu, Chromacjusza z Akwilei, Augustyna z Hippony czy Sulpicjusza Sewera, który w swoich relacjach zawarł obraz społeczeństwa zachodniorzymskiego wyznającego wyłącznie religię katolicką i żyjącego w myśl przesłań Ewangelii (zob. s. 251). Skrótowo, choć z uwzględnieniem najważniejszych treści, potraktował autor innych pisarzy chrześcijańskich. Wspomina o kluczowej roli humanitas, na którą szczególną uwagę zwracał Laktancjusz, czy nurcie apokaliptycznym, w który wpisywał się Hilary z Poitiers. Zgodnie z jego wizją Królestwo Boże było coraz bliżej, dlatego też należało dbać o realizację dobrych uczynków, a jedyną drogą dla pogan (w tym także Żydów i heretyków) miały być kary piekielne (zob. s. 262). Autorzy antyczni byli przekonani o konieczności chrystianizacji wszystkich narodów (Faustyn), stworzenia nowego społeczeństwa opartego na wierze w zbawienie (Aureliusz Prudecjusz Klemens) czy traktowania Ewangelii jako przepustki do lepszego życia (Maksym z Turynu [zob. s. 267]).

Publikacja Wojcieszaka wpisuje się w nurt wartościowych opracowań literackich poświęconych literaturze późnoantycznej ze szczególnym podkreśleniem miejsca literatury patrystycznej, która bez wątpienia wywarła wpływ na sposób postrzegania ówczesnego świata i problemów, z jakimi zmagało się zachodniorzymskie społeczeństwo. Poprzez nauczanie Ojców Kościoła kształtowane były teologia chrześcijańska, doktryna i etyka. Znawcy wyjaśniali nauki Kościoła, wyznaczali ścieżki wiary, broniąc ludzi przed herezjami, i tworzyli w ten sposób fundamenty dla przyszłych pokoleń. Ważną rolę odgrywało kształtowanie moralności i życia duchowego, na co bacznie zwraca uwagę Wojcieszak. Wizja omówienia perspektyw społeczeństwa ukazanego w literaturze patrystycznej okazała się w tym przypadku udanym celem. Książka zawiera wszystkie niezbędne informacje zarówno w zakresie historii, jak i tradycji późnego antyku, przez co stanowi istotne kompendium wiedzy. Warto po nią sięgnąć, by poznać model funkcjonowania sztuki pisarskiej wśród autorów patrystycznych oraz najważniejsze wydarzenia burzliwego i „płonącego świata” schyłku epok.

Maciej Wojcieszak: „Nowa nadzieja w »płonącym świecie«. Wizja perspektyw społeczeństwa zachodniorzymskiego w świetle późnoantycznej łacińskiej literatury patrystycznej”. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Gdańsk 2025.