Wydanie poezji Stanisława Barańczaka w prestiżowej serii Biblioteki Narodowej nie jest jedynie kolejnym tomem w imponującym katalogu BN. To gest symboliczny, potwierdzający akces twórcy „Sztucznego oddychania" do najściślej pojmowanego kanonu literatury polskiej. Sama obecność autora tej miary w serii, którą zna i ceni tak wielu czytelników, działa tu jak stempel jakości. W tym kontekście równie istotna jak wybór tekstów jest rola wstępu. W tradycji BN wstęp nie stanowi dodatku do właściwego tomu, lecz jego równorzędną część, intelektualny filtr, przez który wchodzi się w lekturę. Nieprzypadkowo powtarza się żart, że w niejednej „beence” wstępu i przypisów jest więcej niż samego tekstu. To właśnie wstęp wyznacza perspektywę czytania, osadza dzieło w przestrzeni interpretacyjnej, a czasem prowadzi je przez meandry biografii i historii.

Autorem wstępu do „Wierszy" Barańczaka jest Dariusz Pawelec, ceniony badacz jego twórczości, profesor Instytutu Polonistyki Uniwersytetu Śląskiego, od lat konsekwentnie analizujący dorobek autora „Chirurgicznej precyzji”. To nazwisko zapewnia nie tylko kompetencje, lecz także wrażliwość niezbędną do zmierzenia się z poezją tak wielowarstwową, intelektualną i równocześnie głęboko osobistą.

Pawelec – zgodnie z tradycją serii – dzieli swój wstęp na dwie zasadnicze części. Pierwsza z nich, poświęcona biografii poety, nie ogranicza się do suchego zapisu faktów. Autor prowadzi czytelnika przez kolejne etapy życia Barańczaka, pokazując, jak doświadczenia osobiste oraz sytuacja społeczno polityczna kształtowały jego wrażliwość i moralny kręgosłup. Poeta Nowej Fali jawi się tu nie jako abstrakcyjny konstruktor języka, lecz jako twórca, który – zanurzony w konkretnej rzeczywistości – reagował na nią, zapisując w wierszach niepokój, bunt, sprzeciw wobec opresji i deformacji języka publicznego. Pawelec podkreśla przy tym, że biografia nie jest i nie powinna być kluczem jedynym, lecz koniecznym, by zrozumieć źródła etosu Barańczaka. Jego poezja – często wywiedziona z osobistego doświadczenia – pozostaje świadectwem epoki i zarazem projektem etycznym, którego fundamenty zrodziły się w konkretnych okolicznościach życiowych.

Druga część wstępu, „Wobec twórczości”, stanowi próbę opisania drogi, jaką przeszła poezja Barańczaka. Pawelec przywołuje patronów intelektualnych i artystycznych poety, wskazując na ich wpływ i obecność w jego dziele. Mistrzowie języka, klasycy poetyckiej precyzji czy twórcy nowoczesnej metafizyki słowa tworzą tu konstelację, w której Barańczak sytuował własny głos. Badacz omawia kluczowe zwroty poetyki autora „Jednym tchem”: zwrócenie się ku tradycji, która u Barańczaka nie jest imitacją, lecz dialogiem, oraz otwarcie na poezję lingwistyczną, w której analiza języka staje się zarazem aktem krytycznym i poznawczym. Pawelec odnotowuje też charakterystyczną dla Barańczaka równowagę między rygorem formy a przejmującą emocjonalnością, co pozwala widzieć jego dzieło jako wyjątkową syntezę dyscypliny intelektualnej i wrażliwości.

Nie mogło w tym wstępie zabraknąć przypomnienia o działalności przekładowej poety, której znaczenie wykracza daleko poza ramy jego własnego dzieła. Pawelec – podobnie jak większość badaczy twórczości Barańczaka – akcentuje rangę translatorskiego dorobku autora „Ocalonego w tłumaczeniu”. Przekłady stanowią tu nie tylko imponującą część jego twórczości, lecz także świadectwo programu estetycznego i etycznego: troski o jakość słowa, o precyzję, o zachowanie sensu i tonu oryginału. To dzięki Barańczakowi polszczyzna wzbogaciła się o nową jakość w przekładach poezji anglojęzycznej, a jednocześnie otworzyła się na autorów i tradycje dotąd mniej obecne w rodzimej kulturze literackiej.

W końcowych partiach wstępu Pawelec omawia podstawę edytorską tomu. Podkreśla, że trzon wydania stanowią „Wiersze zebrane” opublikowane przez Wydawnictwo a5 prowadzone przez Krystynę i Ryszarda Krynickich, bliskich przyjaciół Barańczaka. Obok nich w tomie pojawiają się także teksty drukowane pierwotnie w czasopismach, nie włączone później do tomów poetyckich. Taki układ pozwala uchwycić rozwój twórczości Barańczaka w pełnym spektrum i obejmuje nie tylko dzieła „kanoniczne”, lecz również te rzadziej dostępne i rozproszone. Wszystko to czyni z edycji BN ważne kompendium i zarazem źródło dla dalszych badań nad poetą.

Tom „Wiersze” w Bibliotece Narodowej jest zatem publikacją o podwójnej wadze. Dzięki starannemu doborowi tekstów Pawelec prezentuje reprezentatywną panoramę twórczości Barańczaka, obejmującą wszystkie etapy jego poetyckiego rozwoju. Jednocześnie wstęp stanowi syntetyczny i równocześnie aktualny przegląd stanu badań, odwołujący się zarówno do klasycznych opracowań, jak i najnowszych prac, publikowanych już po śmierci poety. Szczególnie ważne jest pokazanie przemian w recepcji: od lektury zanurzonej w realiach PRL po współczesne ujęcia, w których wiersze Barańczaka nabierają nowych znaczeń, nie tracąc przy tym swojej siły.

Edycja BN pokazuje, jak żywa i wciąż inspirująca pozostaje twórczość autora „Widokówki z tego świata”. Dzięki pracy Dariusza Pawelca otrzymujemy nie tylko wybór poezji, lecz także opowieść o jej powstawaniu, ewolucji i znaczeniu. To książka, która potwierdza miejsce Barańczaka w historii literatury polskiej i jednocześnie otwiera jego dzieło na nowe odczytania.

Stanisław Barańczak: „Wiersze”. Wybór, wstęp i opracowanie: Dariusz Pawelec. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wrocław 2025 [seria: Biblioteka Narodowa].