Wprowadzenie

Współczesna demokracja liberalna znajduje się w stanie głębokiego przesilenia. W świecie zachodnim coraz częściej mówi się o „demokratycznym zmęczeniu” przejawiającym się w spadku zaufania do instytucji państwowych i polityków, niskiej frekwencji wyborczej i poczuciu bezsilności obywateli wobec polityki (zob. Foa i in. 2020; Krznaric 2024). Jednak w Polsce, wśród młodych neuroróżnorodnych wyborców z pokolenia Z, pojawia się odmienny obraz tych zjawisk. Choć dzielą oni frustrację związaną z nieskutecznością rządzących i kryzysem reprezentacji politycznej, wciąż wykazują obywatelską determinację i wysoką gotowość do uczestnictwa w wyborach. To zjawisko zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ ujawnia nową formę politycznej świadomości, rodzącą się na przecięciu doświadczenia marginalizacji i pragnienia realnej zmiany.

W celu poznania zachowań wyborczych i poglądów politycznych autor niniejszego eseju przeprowadził w pierwszej połowie 2025 roku badania jakościowe. W ich realizacji wykorzystano asynchroniczny wywiad e-mailowy. To jakościowa metoda badawcza, w której informacje są wielokrotnie wymieniane online między badaczem a uczestnikiem badania tego typu w określonych ramach czasowych (zob. Amri i in. 2022; Ratislavová i Ratislav 2014). W realizowanych badaniach za pomocą poczty e-mail Uniwersytetu Śląskiego rozesłano zaproszenia do uczestnictwa w nich. Po kliknięciu w odnośnik umieszczony w mailu z informacją o badaniu i jego tematyce osoba pragnąca w nim uczestniczyć była przekierowana do formularza Google Forms zawierającego konkretne pytania, na które mieli odpowiadać respondenci. Adresatami prowadzonych badań były osoby w wieku 18-30+ lat, będące osobami neuroatypowymi (tj. będącymi w spektrum autyzmu, mającymi ADHD, dysgrafię czy dysleksję). Adresatami wywiadów asynchronicznych byli studenci, jak również absolwenci Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. W wyniku tak prowadzonych badań chciano pozyskać co najmniej 15 wywiadów. W praktyce cel ten osiągnięto, ponieważ udało się zebrać 22 wywiady.

Neuroróżnorodni przedstawiciele pokolenia Z w Polsce to osoby z ADHD, będące w spektrum autyzmu oraz mające dysleksję, jak również charakteryzujące się innymi różnicami poznawczymi. Są one częścią generacji, która redefiniuje sens uczestnictwa politycznego. Ich głosy w badaniach jakościowych przeprowadzonych przez autora niniejszego opracowania wskazują, że mimo strukturalnych barier i sceptycyzmu wobec instytucji państwa, młodzi neuroatypowi wyborcy pozostają aktywni. Co więcej, ich preferencje polityczne, światopoglądowe i moralne ujawniają rosnące znaczenie wątków inkluzywności, równości i sprawiedliwości społecznej, a więc wartości kluczowych dla rewitalizacji współczesnych demokracji, a zarazem bliskich partiom lewicowym.

Pokolenie Z: wartości, postawy i lęki

Pokolenie Z jest generacją dorastającą w epoce radykalnej niepewności. Wychowane po 1995 roku (zob. Messyasz 2021; Papież 2016), obserwuje świat zdominowany przez niestabilność ekonomiczną, kryzys klimatyczny, nierówności społeczne i postępujący indywidualizm. Młodzi ludzie z tej kohorty jednocześnie marzą o lepszym świecie i boją się o własne przetrwanie. Okazuje się, że 67% przedstawicieli pokolenia Z odczuwa niepokój o przyszłość finansową, 64% o szanse zatrudnienia, a 61% o skutki zmian klimatu (zob. EY Americas 2020). Ich postawy są mieszanką idealizmu i pragmatyzmu. Oczekują autentyczności od liderów politycznych i skuteczności w rozwiązywaniu konkretnych problemów.

Pokolenie Z to również pokolenie cyfrowe i globalne. Media społecznościowe stanowią dla jego przedstawicieli nie tylko przestrzeń komunikacji, ale i aktywizmu. Dla osób z tego pokolenia jest to narzędzie upominania się o prawa mniejszości, przeciwdziałania wykluczeniu i mobilizowania wspólnot (zob. EY 2023). Polityka dla Zetów to nie rytuał partyjny, lecz forma uczestnictwa w debacie o wartościach. Przedstawiciele tej generacji, w przeciwieństwie do starszych, czują przywiązanie nie do stałych tożsamości politycznych, lecz do spraw, które uważają za moralnie istotne, takich jak równość płci, klimat czy zdrowie psychiczne. To nowe podejście wymaga od partii politycznych radykalnej zmiany myślenia. Młodzi wyborcy oczekują autentyczności i inkluzywności, a nie marketingu wyborczego (zob. „The Politics of Gen Z” 2023).

Zetki są też generacją krytyczną wobec tradycyjnych autorytetów. Choć wykazują wysoką świadomość społeczną, nie ufają politykom, hierarchiom kościelnym ani korporacyjnym elitom. W sferze obyczajowej są liberalne i otwarte, a w ekonomicznej coraz bardziej egalitarne. W rezultacie partie centrowe i konserwatywne tracą wśród nich poparcie, podczas gdy siły progresywne i lewicowe zyskują status głosu tego pokolenia – w każdym razie w przypadku osób neuroatypowych (zob. Caulori 2024). W realiach polskich tendencję tą potwierdziły badania przeprowadzone przez autora tego opracowania wśród neuroróżnorodnych przedstawicieli pokolenia Z. Odnosząc się z kolei do całej zbiorowości pokolenia Z w naszym kraju, trzeba zauważyć, że oprócz zarysowanej wyżej tendencji członkowie pokolenia Z licznie poparli też w ostatnich wyborach Konfederację. To prawicowa, konserwatywno-liberalna partia polityczna, choć w jej ramach występuje kilka nurtów ideowych, które nie zawsze są ze sobą w pełni zgodne. Można ją opisać bardziej precyzyjnie jako ugrupowanie łączące elementy konserwatyzmu, nacjonalizmu i liberalizmu gospodarczego.

Zmęczenie demokracją: kryzys reprezentacji młodych

„Democratic fatigue” to pojęcie opisujące zjawisko znużenia demokracją. Zjawisko to ma dziś wymiar globalny. Jak zauważa Krznaric (2024), system demokracji przedstawicielskiej, w którym obywatele delegują władzę politykom dzięki uczestniczeniu w wyborach, coraz częściej zawodzi w realizacji potrzeb społeczeństw. Element ten artykułują dość mocno osoby z pokolenia Z. Badania z Cambridge (zob. Foa i in. 2020) wykazały, że młodsze pokolenia w 160 krajach są coraz bardziej rozczarowane demokracją. Według Pew Research Center w 2024 roku aż dwie trzecie obywateli w państwach wysokorozwiniętych deklarowało niezadowolenie z jej funkcjonowania (zob. Wike, Fetterolf 2024). Dla wielu młodych demokracja utraciła zdolność rozwiązywania realnych problemów: mieszkalnictwa, edukacji, pracy i klimatu. Źródłem tego rozczarowania jest strukturalna sprzeczność neoliberalnego modelu gospodarczego, który obiecał wolność i dobrobyt, a przyniósł prekaryzację i lęk o przyszłość (zob. Jones 2025).

Pokolenie Z w Polsce i Europie doświadcza tej sprzeczności szczególnie mocno. Oczekuje bezpieczeństwa socjalnego, a w rzeczywistości dostaje niepewne umowy o pracę, niestabilny rynek mieszkaniowy i brak dostępu do opieki psychologicznej. Jak pisze Lempinena (2024), młodzi wyborcy stają się „fatalistyczni”. Coraz większa ich część jest przekonana, że obecny system polityczny nie reaguje na ich potrzeby. W Polsce „zmęczenie demokracją” przybiera specyficzną formę. Młodzi są rozczarowani władzą, ale nie zrezygnowali z udziału w życiu publicznym. Ich sceptycyzm nie prowadzi do apatii, lecz do poszukiwania alternatywnych form uczestnictwa, począwszy od aktywizmu internetowego, po wspieranie nowych ruchów politycznych. To zjawisko szczególnie wyraźne wśród osób neuroróżnorodnych.

Neuroróżnorodność jako nowy wymiar obywatelstwa

Neuroróżnorodność (zob. Singer 1998) to pojęcie zakładające, że różnice w funkcjonowaniu mózgu, a w tym autyzm, ADHD, dysleksja czy zespół Tourette’a, są naturalną częścią ludzkiej różnorodności, a nie deficytem, jak sugerowałaby klasyfikacja ICD-11 (zob. ICD-11 2025). Z tej perspektywy osoby neuroatypowe nie są „inne”, nie stanowią patologii, lecz reprezentują odmienne sposoby myślenia i percepcji świata, które mogą wzbogacać społeczeństwo (zob. Murray i in. 2005). Włączenie neuroróżnorodności do debaty publicznej oznacza redefinicję pojęcia obywatelstwa od formalnego statusu ku uznaniu różnorodnych zdolności uczestnictwa w życiu publicznym. Jak pokazują badania autora, młodzi neuroatypowi Polacy stanowią grupę zaangażowaną politycznie. Wbrew poglądom o apatii młodych osób i wycofaniu, większość badanych uczestniczyła w wyborach parlamentarnych w 2023 roku, a wszyscy deklarowali chęć udziału w wyborach prezydenckich w Polsce w 2025 roku. To sygnał, że mimo napotykanych barier – sensorycznych, komunikacyjnych i społecznych (zob. „Hidden…” 2025; Arond 2024) – osoby neuroróżnorodne w Polsce nie rezygnują z realizacji obywatelskiego prawa do głosu.

Ich aktywność ma również wymiar symboliczny. W kampanii profrekwencyjnej „Twój głos ma moc” zorganizowanej przez Fundację Avalon w związku z wyborami prezydenckimi w 2020 roku osoby z niepełnosprawnościami i neuroatypowe wystąpiły jako ambasadorzy uczestnictwa wyborczego (zob. Fundacja Avalon 2020). Była to inicjatywa unikalna w Polsce – nie tylko apel o udział w wyborach, ale także manifest równości i podmiotowości tej grupy obywateli. Neuroatypowi wyborcy wskazują jednak na liczne trudności: przeciążenie sensoryczne w lokalach wyborczych, brak dostępnych materiałów edukacyjnych czy lęk przed kontaktami społecznymi. Te bariery strukturalne pokazują, że formalna równość nie wystarcza. Demokracja inkluzywna musi uwzględniać różne sposoby przetwarzania informacji, komunikacji i uczestnictwa.

Nowe głosy, nowe wartości

Badania przeprowadzone przez autora niniejszego opracowania wśród młodych neuroatypowych wyborców pokolenia Z z Polski pokazują, że ich oczekiwania wobec państwa i rządu są jednocześnie pragmatyczne i normatywne. W wymiarze ekonomicznym osoby te domagają się stabilności i przewidywalności tj. niższych podatków, wyższych płac, dostępnych mieszkań i lepszej ochrony zdrowia psychicznego. W wymiarze obyczajowym opowiadają się za liberalizacją: popierają prawo do aborcji do dwunastego tygodnia ciąży, legalizację marihuany i pełne uznanie praw osób LGBTQ+. Ta kombinacja postulatów ekonomicznych i społecznych wpisuje ich poglądy w tradycję nowoczesnego progresywizmu, jak również nurtów lewicowych.

Głos osób neuroatypowych z pokolenia Z w Polsce przesuwa się w kierunku lewicowości. Ma to uzasadnienie w poszukiwaniu przez młode osoby neuroatypowe w polityce takich jej wymiarów jak większa sprawczość, empatia i transparentność. Jak zauważa jedna z badanych osób: „Nigdy nie jest to 100% spełnionych oczekiwań, ale zawsze staram się oddać głos na kogoś, kto jest najbliżej moich przekonań”. Ta deklaracja ujawnia coś głębszego: świadomość kompromisu jako ceny uczestnictwa w demokracji. Warto też podkreślić, że młodzi neuroatypowi wyborcy są świadomi niedoskonałości systemu politycznego i samej polityki. Nie oczekują od polityków cudów, lecz konsekwencji i uczciwości. Ich pragmatyzm wyrasta z doświadczenia marginalizacji: wiedzą, że polityka rzadko jest w pełni inkluzywna, ale uważają, że ich uczestnictwo w życiu politycznym może to zmienić. W ten sposób stają się nie tylko beneficjentami demokracji, ale jej współtwórcami, poszerzając granice tego, kto jest postrzegany jako pełnoprawny obywatel. Ich aktywność nie polega na spektakularnych protestach, lecz na konsekwentnym upominaniu się o widzialność, także w sferze wyborczej (zob. Grummt 2024; Craine 2020). Zarysowane w tym zakresie tendencje występują także w realiach polskich w odniesieniu do neuroatypowych przedstawicieli pokolenia Z.

Paradoks uczestnictwa: krytyka bez rezygnacji

Najbardziej uderzającym wnioskiem z badań wśród osób neuroróżnorodnych z pokolenia Z w Polsce jest to, że mimo powszechnego rozczarowania polityką, młodzi neuroatypowi wyborcy nie odwracają się od demokracji. Ich krytycyzm współistnieje z poczuciem odpowiedzialności. Jak wskazują odpowiedzi respondentów, nawet negatywna ocena rządu nie prowadzi do apatii, lecz do większej refleksyjności i selektywności wyborczej. To zjawisko przeczy tezie, że „zmęczenie demokracją” musi oznaczać jej rozkład. W przypadku młodych Polek i Polaków, zwłaszcza neuroróżnorodnych, oznacza raczej przemianę form uczestnictwa: od lojalności wobec partii ku lojalności wobec wartości. Ich zaangażowanie opiera się na etyce autentyczności i wzajemnego szacunku. Nie jest przypadkiem, że wielu z nich popiera kandydatów lewicowych, ale nie dlatego, że utożsamia się z partią, lecz z ideą równości i otwartości. Ta orientacja polityczna odzwierciedla szerszą tendencję: polaryzację młodych wyborców (zob. Oleś 2025). Część skłania się ku nurtom progresywnym związanym z partiami skrajnie prawicowymi, część ku nurtom lewicowym, ale obie grupy odrzucają kompromisy starego centrum. Dla osób neuroatypowych ten wybór ma dodatkowy wymiar. Jest on aktem samoafirmacji wobec systemu, który przez dekady nie widział ich potrzeb.

Demokracja inkluzywna jako wyzwanie przyszłości

Demokracja przyszłości nie może być jedynie zbiorem procedur. Musi być przestrzenią rozumienia różnorodnych form uczestnictwa. Neuroatypowi obywatele pokazują, że inkluzywność nie jest kwestią politycznej poprawności, lecz warunkiem trwałości systemu. Jeśli demokracja ma przetrwać, musi nauczyć się słuchać również tych, którzy komunikują się inaczej, myślą nieliniowo i przetwarzają rzeczywistość w sposób odmienny od większości. Jak pisze Grummt (2024), neuroróżnorodność to nie tylko kategoria medyczna, ale socjokulturowy wymiar różnicy. Włączenie tej perspektywy do życia publicznego otwiera nowe możliwości i redefiniuje pojęcie wspólnoty politycznej jako sieci empatii, a nie wyłącznie rywalizacji. W polskim kontekście to wyzwanie nabiera szczególnego znaczenia. Po dekadach sporów ideologicznych i kulturowych, osoby z młodego pokolenia (a w tym osoby neuroróżnorodne) mogą stać się katalizatorem odnowy demokracji. Ich głosy są nie tylko „nowe”, ale też konieczne, by przywrócić polityce sens solidarności i wspólnoty.

Zakończenie: od zmęczenia do nadziei

Demokracja nie upada w ciszy. Eroduje wtedy, gdy przestaje być źródłem nadziei. W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, młodzi ludzie z pokolenia Z czują znużenie, rozczarowanie i nieufność wobec systemu. Ale neuroróżnorodni wyborcy pokazują, że możliwa jest inna reakcja: zamiast wycofania alternatywą dla nich jest uczestnictwo, a zaprzeczeniem cynizmu staje się krytyczna nadzieja. Ich postawy ujawniają, że demokracja nie jest wyłącznie instytucją, lecz praktyką codzienności. Tam, gdzie władza nie dostrzega ich potrzeb, osoby te tworzą własne przestrzenie dialogu i aktywizmu. Ich obywatelstwo nie jest biernym prawem, lecz aktywnym procesem, pełnym sprzeczności, ale też odwagi. W epoce „demokratycznego zmęczenia” to właśnie neuroatypowi przedstawiciele młodego pokolenia przypominają, że istotą demokracji jest nie doskonałość, lecz uczestnictwo. W ich głosie pobrzmiewa echo przyszłości, w której różnorodność nie dzieli, lecz wzmacnia wspólnotę obywatelską.

LITERATURA:

Amri M., Angelakis C., Logan D.: „Utilizing asynchronous email interviews for health research: Overview of benefits and drawbacks”. „BMC Research Notes” 2021, 14(1).

Caulori J.: „OK Zoomer: Gen Z’s radical views on civil liberties and law and order”. „National Centre for Social Research”. 23. 05.2024. https://natcen.ac.uk/ok-zoomer-gen-zs-radical-views-civil-liberties-and-law-and-order.

Craine M.: „Changing paradigms: The emergence of the autism/neurodiversity manifesto”. In: „Autistic community and the neurodiversity movement. Stories from the frontline”. Ed. S.K. Kapp. 2020. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-13-8437-0_19.

EY Americas: „How contradictions define generation Z”. 28.01.2020. https://www.ey.com/en_us/insights/consulting/how-contradictions-define-generation-z.

EY: „How can understanding the influence of Gen Z today empower your tomorrow?” 2023. https://www.ey.com/en_us/consulting/2023-gen-z-study.

Foa R., Klassen A., Wenger D., Rand A., Slade M.: „Youth and Satisfaction with Democracy: Reversing the Democratic Disconnect?”. Cambridge, United Kingdom: Centre for the Future of Democracy. 2020. https://www.cam.ac.uk/system/files/youth_and_satisfaction_with_democracy.pdf.

Fundacja Avalon: „Osoby z niepełnosprawnościami namawiają do głosowania”. 2020. https://biuroprasowe.fundacjaavalon.pl/116934-osoby-z-niepelnosprawnosciami-namawiaja-do-glosowania.

Grummt M.: „Sociocultural perspectives on neurodiversity – An analysis, interpretation and synthesis of the basic terms, discourses and theoretical positions”. „Sociology Compass, 2024,18(8), e13249. https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/soc4.13249.

„Hidden Disabilities, Visible Barriers: Mental Health and Neurodiversity in the Voting Process”. „Access the Vote Florida”. 2025. https://www.accessthevote.org/hidden-disabilities-visible-barriers-mental-health-and-neurodiversity-in-the-voting-process/.

ICD-11. International Classification of Diseases. WHO 2025. https://icd.who.int/en/.

Jones O.: „Young people are abandoning democracy for dictators. I can understand their despair”. „The Guardian” 14.01.2025. https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/jan/14/young-people-democracy-dictators-fascism-war-far-right.

Krznaric R.: „Democracy has left us all with Democratic Fatigue Syndrome. Here’s how to cure it”. „Big Issue” 10.11.2024. https://www.bigissue.com/culture/books/democratic-fatigue-syndrome-politics-election/.

Lempinena E.: „Young voters have growing power, but broken politics leave them »fatalistic«, studies find”. University of California. 27.06.2024. https://www.universityofcalifornia.edu/news/young-voters-have-growing-power-broken-politics-leave-them-fatalistic-studies-find.

Messyasz K.: „Pokolenie Z na rynku pracy – strukturalne uwarunkowania i oczekiwania”. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica” 2021, nr 76. https://doi.org/10.18778/0208-600X.76.06.

Murray D., Lesser M., Lawson W.: „Attention, monotropism and the diagnostic criteria for autism”. „Autism” 2005, 9(2). https://doi.org/10.1177/1362361305051398.

Oleś W.: „Poland’s polarised future: Can the younger generation break the cycle?”. „Friends of Europe”.16.07. 2025. https://www.friendsofeurope.org/insights/critical-thinking-polands-polarised-future-can-the-younger-generation-break-the-cycle/

Papież J.: „Pokolenie Z – z kręgu kultury ponowoczesnej”. „Studia Elbląskie” 2016, nr 17. http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-issn-1507-9058-year-2016-volume-17-article-e2cdfd0e-9010-3151-a161-69d4f3b1f0dc.

Primavera R.M.: „Voting On the Spectrum: Empowering Neurodiverse Voices in the Electoral Process” Westchester Jewish Community Services” 8.10.2024. https://www.wjcs.com/voting-on-the-spectrum/.

Ratislavová K., Ratislav J.: „Asynchronous email interview as a qualitative research method in the humanities”. „Human Affairs” 2014, 24(4). doi.org/10.2478/s13374-014-0240-y.

Singer J.: „»Why can’t you be normal for once in your life?«. From a

»problem with no name« to the emergence of a new category of difference”. In: „Disability Discourse”. Eds. M. Corker, S. French. Buckingham 1999.

„The Politics of Gen Z”. Adelphi University. 14.11.2023. https://www.adelphi.edu/news/the-politics-of-gen-z/.

Wike J., Fetterolf R.: „Satisfaction with democracy has declined in recent years in high-income nations”. Pew Research Center 2024. https://www.pewresearch.org/short-reads/2024/06/18/satisfaction-with-democracy-has-declined-in-recent-years-in-high-income-nations/.



Zdjęcie: https://www.pexels.com/photo/vote-sign-4669141/.