Wprowadzenie

Jednym z fundamentalnych założeń demokracji liberalnej jest przekonanie, że wszyscy obywatele powinni mieć nie tylko formalne prawa polityczne, lecz także realne warunki do ich wykonywania. Stabilność zatrudnienia i bezpieczeństwo socjalne stanowią część tej niewidzialnej infrastruktury uczestnictwa obywatelskiego (zob. Greenstein 2020). W Polsce jednak znaczna liczba pracowników funkcjonuje w warunkach niestandardowych form zatrudnienia, określanych mianem prekarności – zjawiska traktowanego jako konsekwencja neoliberalnej restrukturyzacji i osłabienia instytucji ochronnych państwa.

W tym kontekście prekariat staje się nie tylko kategorią społeczną, lecz także polityczną, ponieważ jego doświadczenia wpływają bezpośrednio na jakość demokracji. Niniejszy esej przedstawia pogłębioną analizę dyskryminacji prekariatu w Polsce, opierając się na metodzie wypowiedzi biograficznych osób doświadczających prekarności.

1. Prekariat jako strukturalny produkt transformacji i globalnych przemian

Prekariat jest definiowany jako grupa osób żyjących w chronicznej niepewności, pozbawionych stabilnego zatrudnienia, przewidywalnych dochodów oraz społecznego uznania (zob. Standing 1999). Jest on efektem globalnych przemian strukturalnych, deregulacji rynku pracy i przesunięcia odpowiedzialności za ryzyko zawodowe z państwa na jednostkę (zob. Bauman 2002: XVI).

W Polsce proces ten został wzmocniony przez transformację ustrojową. W rezultacie prekarność dotyczy nie tylko pracowników niewykwalifikowanych, ale również osób wysoko wykształconych. Badania Kalleberga pokazują, że niestabilne formy zatrudnienia stają się normą również w zawodach specjalistycznych (zob. Kalleberg 2009). Zjawisko to również występuje w Polsce, o czym świadczą przedstawiony w dalszej części tego eseju przykład młodego lekarza weterynarii oraz pielęgniarki pracującej w szpitalu publicznym

Tym, co czyni prekariat zjawiskiem politycznie niebezpiecznym, jest brak „zakorzenienia” zarówno ekonomicznego, jak i społecznego, prowadzący do poczucia wykluczenia, gniewu i alienacji (zob. Standing 2016).

2. Luka opiekuńcza: prawo chroniące tylko wybranych

Mimo że polski Kodeks pracy implementuje europejskie normy antydyskryminacyjne, praktyka pokazuje, że ochrona ta nie obejmuje wielu form zatrudnienia charakterystycznych dla prekariatu. Przepisy zakazujące nierównego traktowania wciąż łatwo obchodzą pracodawcy, którzy przenoszą ryzyko zatrudnienia na pracownika czy to poprzez tzw. „śmieciówki”, czy outsourcing usług. Dyskryminacja prekariatu przybiera formy zarówno bezpośrednie (niższe płace, gorsze traktowanie), jak i pośrednie (pozornie neutralne praktyki organizacyjne, które uderzają w najsłabszych). Przykładem takiej praktyki uderzającej w pracowników prekarnych może być wymóg określonego stażu pracy jako elementu decydującego o ubieganiu się o awans, uczestnictwie w szkoleniach czy otrzymaniu premii. Prekariusze pracujący krótkoterminowo (często z winy pracodawcy) są automatycznie eliminowani z ubiegania się o tego rodzaju świadczenia u pracodawców, dla których pracują.

Polskie prawo pracy formalnie zakazuje dyskryminacji pracowników, także ze względu na rodzaj umów o pracę zawieranych z nimi (zob. Szewczyk 2014). Jednak normy te dotyczą przede wszystkim osób zatrudnionych na podstawie stosunku pracy. Prekariat, pracujący na podstawie umów cywilnoprawnych, B2B czy outsourcingu, znajduje się w praktyce poza zakresem większości gwarancji socjalnych (zob. Sobczyk 2017). Nie posiada prawa do urlopu, ochrony zdrowotnej na poziomie etatowym, okresu wypowiedzenia, realnego dostępu do ochrony przed mobbingiem.

Alarmujące jest to, że sektor publiczny (np. szpitale) intensywnie korzysta z outsourcingu, co pozwala omijać standardy prawa pracy. W rezultacie państwo, które powinno gwarantować równość, samo uczestniczy w tworzeniu prekarności, co literatura określa mianem dyskryminacji instytucjonalnej (zob. Drabina-Różewicz 2021).

W sektorach o ograniczonych opcjach znalezienia pracy pracownicy mogą być systemowo wyzyskiwani (zob. Kuropatwa 2014), co dobrze widać w pokazanych w dalszej części tego eseju przypadkach.

3.Teorie dyskryminacji jako narzędzie pomocne do wyjaśniania dyskryminacji prekariatu

Teorie dyskryminacji ekonomicznej są przydatnym narzędziem do wyjaśnienia przyczyn i skutków dyskryminacji prekariuszy. Wykluczenie, jakiego doświadczają, wynika z wyborów i preferencji zatrudniania, jakie mają pracodawcy. Próbę wyjaśnienia tego zjawiska podejmuje teoria dyskryminacji monopsonistycznej. Teoria ta zakłada występowanie monopsonu po stronie pracodawcy. Oznacza to, że jest tylko jeden pracodawca, zatrudniający określoną kategorię pracowników. W związku z tym, że nie jest on zagrożony konkurencją z strony innych firm, może bez ograniczeń stosować praktyki dyskryminacyjne. Dodatkowo w teorii tej zakłada się, że podaż pracy danej grupy pracowników (prekariuszy) jest bardziej nieelastyczna niż podaż pracy innych ich grup (zob. Kuropatwa 2014).

Teoria kapitału ludzkiego rozwijana przez Th. Schultza, G. Beckera, S. Polachka także znajduje uzasadnienie dyskryminacji prekariatu. W ekonomii kapitał ludzki (ang. human capital) może być różnie pojmowany. Zwykle jest on rozumiany jako zdolności, umiejętności, kwalifikacje, ale również jako zdrowie pracownika lub kandydata na niego (zob. Kalinowska-Sufinowicz 2015). Jednym z elementów kapitału ludzkiego jest też poziom oraz profil wykształcenia (zob. Kalinowska-Sufinowicz 2014). Różnice w poziomie kapitału ludzkiego implikują zróżnicowanie produktywności pracowników, a co za tym idzie – wynagrodzenie oraz ich sytuację na rynku pracy (zob. Polachek 1975). Założenie to ma swoje odbicie w zatrudnianiu i wynagradzaniu prekariuszy.

Praca na czas określony wiąże się zwykle z niskimi płacami i rozmaitymi atrybutami wykluczenia społecznego (zob. Kalinowska-Sufinowicz 2013). Nie są to zaskakujące tezy, jeśli uznać, że praca na czas określony oznacza często zajęcie na brzegowym rynku pracy. Cechuje się on krótkoterminowymi umowami o pracę, niższymi płacami, brakiem ścieżek rozwoju kariery zawodowej i szkoleń, niską stabilnością pracy i dużą rotacją pracowników. Jego przeciwieństwem jest zasadniczy rynek pracy. Tezy o związku niskich płac z zatrudnieniem na czas określony nie podważa nawet argument, że są one adekwatne do niższych kwalifikacji, bo w segmencie brzegowym pracownik się nie rozwija, a nawet może tu dojść do regresu jego kompetencji zawodowych z powodu niskiego wynagrodzenia, które nie pozwala mu inwestować w siebie (zob. Bednarski 2014).

4. Doświadczenia prekariatu jako zapis demokracji od strony „życia codziennego”

Prekariat w Polsce stanowi zróżnicowaną, lecz dotkniętą podobnymi wyzwaniami grupę pracowników zatrudnianych na podstawie niestandardowych form świadczenia pracy. Ich codzienność pełna niepewności, niskich zarobków, braku stabilizacji oraz ograniczonego dostępu do świadczeń społecznych, tworzy kontekst sprzyjający systemowej dyskryminacji.

W celu poznania charakterystycznych cech polskiego prekariatu posłużono się badaniami biograficznymi jego przedstawicieli. Wykorzystano do tego celu fragmenty wywiadów narracyjnych osób należących do tej grupy społecznej dostępne w serwisach internetowych oraz publikacjach naukowych, badających aspekty socjologiczno-ekonomiczne prekariatu w Polsce. Podejście tego typu umożliwiło poznanie przejawów dyskryminacji polskich prekariuszy.

Zastosowane podejście badawcze pozwoliło nie tylko opisywać historie życia pracowników, ale również odkrywać i opisywać wydarzenia kształtujące ich życie, ramy społeczne i konteksty, w które są uwikłane ich przeżycia, doświadczenia oraz procesy biograficzne ujawniane w strukturze sekwencji spontanicznej narracji (zob. Kaźmierska, Schütze 2013).

Analizy biograficzne pokazane poniżej ukazują prekarność jako doświadczenie totalne, które obejmuje sfery: fizyczną, psychiczną, zawodową, rodzinną i obywatelską. Badania tych wypowiedzi pozwalają dostrzec mechanizmy władzy i opresji, które nie są widoczne w statystykach ilościowych (zob. Standing 2019). Odzwierciedlają to przedstawione poniżej historie z życia polskich prekariuszy:

Pielęgniarka zatrudniona na umowie zleceniu

Od sześciu lat bez urlopu, zmęczona liczbą godzin, pozbawiona praw przysługujących etatowym pracownikom służby zdrowia. Jej przypadek pokazuje, jak kontraktowanie pracy w sektorze medycznym tworzy pracowników drugiej kategorii tj. przeciążonych, przemęczonych, a mimo to pomijanych w systemie wsparcia, którego sami są częścią (zob. „My, Prekariat”). Dyskryminacja ta ma zarówno wymiar organizacyjny, jak i zdrowotny.

Julita – młoda pracownica handlu

W jej przypadku uwidacznia się obraz klasycznego mobbingu: upokarzanie przy klientach, nadużywanie władzy, wykorzystywanie jej młodego wieku (zob. Drabina-Różewicz 2021). To przykład, w którym niestandardowe zatrudnienie idzie w parze z brakiem jakichkolwiek instrumentów obrony, zwłaszcza w małych miejscowościach o ograniczonym rynku pracy.

Kuba – młody weterynarz

Jego doświadczenia potwierdzają tezę, że prekariat dotyczy również osób o wysokich kwalifikacjach. Mordercze dyżury po 48 godzin, brak urlopu, konieczność prowadzenia działalności gospodarczej i niskie wynagrodzenia w stosunku do odpowiedzialności zawodowej składają się na obraz pracy, w której pasja zderza się z wyczerpującym systemem (zob. [werksi] 2019). To także przykład dyskryminacji ekonomicznej wynikającej z niskiego kapitału ludzkiego młodego pracownika zgodnie ze wspomnianą teorią Beckera i Polacheka.

Cyprian – pracownik szpitala zatrudniony przez firmę outsourcingową

W jego przypadku widoczne są mechanizmy systemowego wyzysku: zaniżanie godzin, wymuszanie nadgodzin na osobach niepełnosprawnych, obietnice stałego zatrudnienia nigdy niespełnione (zob. [werksi] 2019).

Pani Urszula – sprzątaczka po latach pracy przesunięta do firmy zewnętrznej

Jest to najbardziej dramatyczny przykład dyskryminacji z przedstawionych wyżej. Odbieranie stabilności, praca ponad siły, brak płatnego urlopu, miesięczne odnawianie umów o dzieło, niepewność jutra, problemy zdrowotne (guz nowotworowy), a finalnie śmierć bohaterki (zob. Szymaniak 2018). Jej historia stanowi przejmujący dowód, że prekariat może prowadzić do zjawiska wykluczenia ekonomicznego i społecznego, które bywa śmiertelne w dosłownym znaczeniu.

Wspomniany wcześniej przypadek pielęgniarki pracującej sześć lat bez urlopu unaocznia, jak sektor publiczny reprodukuje prekarność. Młoda pracownica handlu doświadcza mobbingu, który w jej relacji funkcjonuje jako metoda zarządzania personelem niestabilnym, a więc podatnym (zob. Drabina-Różewicz 2021). Z kolei lekarz weterynarii pracujący na 48-godzinnych dyżurach ilustruje prekarność „nowej klasy średniej”, której nawet wyższe wykształcenie nie chroni przed destabilizacją.

Najbardziej wstrząsające są historie osób zatrudnionych w outsourcingu. Cyprian, pracownik z niepełnosprawnością, doświadcza przemocy ekonomicznej i łamania praw pracowniczych na każdym możliwym poziomie (zob. [werksi] 2019). Pani Urszula pozbawiona etatu i zmuszona do pracy na umowach o dzieło ukrywa symptomy choroby ze strachu przed utratą zatrudnienia, co prowadzi do jej śmierci. Te świadectwa ukazują prekarność nie jako „elastyczność rynku pracy”, lecz jako formę strukturalnej przemocy.

Konkluzja

Prekariat w Polsce jest grupą silnie narażoną na dyskryminację ekonomiczną, organizacyjną i symboliczną. Dyskryminacja ta jest tym bardziej dotkliwa, że dotyczy wszystkich kategorii wiekowych, obu płci i zarówno osób z wykształceniem podstawowym, jak i wyższym.

Dyskryminacja prekariatu w Polsce to zjawisko systemowe, podważające fundamenty demokracji, którymi są godność, bezpieczeństwo, równość i realna możliwość uczestnictwa. Historie opisane wyżej pokazują, że prekarność może prowadzić nie tylko do wykluczenia ekonomicznego, ale również do osłabienia zdrowia, zaniku zaufania społecznego, utraty poczucia sprawczości, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci.

Państwo demokratyczne nie może pozostać wobec tego obojętne. Walka z prekarnością jest nie tylko kwestią rynku pracy, lecz także walką o jakość demokracji. To w miejscu pracy zaczyna się bowiem obywatelstwo albo jego utrata.

Kierunkiem działań, który może przeciwdziałać zjawisku dyskryminacji prekariatu, jest wzmocnienie regulacji rynku pracy prowadzących do zrównania praw pracowniczych prekariuszy z prawami osób zatrudnionych na czas nieokreślony. Drugie potencjalne rozwiązanie to wprowadzenie dochodu bezwarunkowego, który Standing uważa za narzędzie odbudowujące podmiotowość i bezpieczeństwo jednostki (zob. Kaszczyszyn 2015). Trzecim kierunkiem działań zmierzających do ograniczenia zjawiska prekariatu powinien być rozwój spółdzielni, inicjatyw samopomocowych i lokalnych form organizacji prekariuszy, które Bollier określa jako „nowe wspólnoty pracy” (Bollier 2016). Takie formy organizowania się zwiększają autonomię pracowników, tworzą kapitał społeczny i wzmacniają kulturę demokratyczną.

LITERATURA:

Bauman Z.: „Individually, Together”. W: U. Beck, E. Beck-Gernsheim: „Individualization. Institutionalized Individualism and Its Social and Political Consequences”. London 2002. doi.org/10.4135/9781446218693.

Bednarski M.: „Underemployment – źródła ekonomiczne i skutki społeczne”. „Kryzys jakości życia”. Red. Z. Strzelecki, E. Kryńska, J. Witkowski. Warszawa2014. https://publikacje.pan.pl/Content/117403/PDF/18_Kryzys_jakosci_zycia.pdf?handler=pdf.

Bollier D.: „Mutualized Solutions for the Precariat” 27.04.2016. https://www.bollier.org/blog/mutualized-solutions-precariat.

Drabina-Różewicz A.: „Kobiecość i męskość w narracjach biograficznych młodych prekariuszy – zarys interpretacji”. „Fabrica Societalis” 2021, nr. 4. doi.org/10.19195/142706.

Greenstein J.: „The Precariat Class Structure and Income Inequality among US Workers: 1980-2018”. „Review of Radical Political Economics” 2020, nr 52 (3). doi.org/10.1177/0486613420919250.

Kalinowska-Sufinowicz B.: „Elastyczne formy pracy a rodzina. Wyniki badań wśród wielkopolskich przedsiębiorców”. „Teologia i Moralność” 2014, nr 1. doi.org/10.14746/tim.2014.15.1.6.

Kalinowska-Sufinowicz B.: „Polityka społeczno-gospodarcza państwa wobec pracy kobiet”. Poznań 2013.

Kalinowska-Sufinowicz B.: „Telework as a form of limiting human and social capital depreciation among parents with young children”. „Managerial Economics” 2015, nr 16 (2). doi.org/10.7494/manage.2015.16.2.127.

Kalleberg A. L.: „Precarious Work, Insecure Workers: Employment Relations in Transition”. „American Sociological Review” 2009, nr 74 (1). doi.org/10.1177/000312240907400101.

Kaszczyszyn P.: „Prekariat to tylko wycinek problemu. Potrzebujemy podmiotowego państwa”. 6.07.2015. https://klubjagiellonski.pl/2015/07/06/prekariat-tylko-wycinek-problemu-potrzebujemy-podmiotowego-panstwa/.

Kaźmierska K., Schütze F.: „Wykorzystanie autobiograficznego wywiadu narracyjnego w badaniach nad konstruowaniem obrazu przeszłości w biografii. Na przykładzie socjologicznego porównania narracji na temat życia w PRL i NRD”. „Przegląd Socjologii Jakościowej” 2013, nr 9 (4). doi.org/10.18778/1733-8069.9.4.08.

Kuropatwa A.: „Problem dyskryminacji kobiet – analiza wybranych teorii neoklasycznych opartych na założeniu o niekonkurencyjnych rynkach pracy”. „Wroclaw Economic Review” 2014, nr 20 (4). https://czasopisma.uwr.edu.pl/ekon/article/view/8393/8011.

„My, Prekariat” – akcja „Ja, prekariuszka / Ja, prekariusz”. 2015. https://myprekariat.wordpress.com/category/ja-prekariusz-ja-prekariuszka/.

Polachek S. W.: „Differences in Expected Post-School Investment as a Determinant of Market Wage Differentials”. „International Economic Review” 1975, nr 16 (2). doi.org/10.2307/2525825.

Standing G.: „Global Labour Flexibility: Seeking Distributive Justice” New York 1999.

Standing G.: „Meet the precariat, the new global class fuelling the rise of populism”. Word Economic Forum 2016. https://www.weforum.org/stories/2016/11/precariat-global-class-rise-of-populism/.

Sobczyk A.: „Komentarz do art. 11 3 k.p.”. W: „Kodeks pracy. Komentarz”. Red. A. Sobczyk. Warszawa 2017.

Szewczyk H.: „Płeć jako jedno z kryteriów dyskryminacyjnych w zatrudnieniu wyznaczających zakres podmiotowy dyskryminacji”. „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” 2014, nr 10.

Szymaniak M.: „Urobieni. Reportaże o pracy”. Wołowiec 2018.

[werksi].: „Wiecznie pod kreską. Życie polskich biednych pracujących. Im naprawdę nie starcza do pierwszego”. 13.09.2019. https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114883,25187214,wiecznie-pod-kreska-zycie-polskich-biednych-pracujacych-im.html.



Ilustracja: fragment okładki książki Guya Standinga „The Precariat: The New Dangerous Class” (London 2014).