Słowem szybkiego wprowadzenia: Mark Fisher (1968–2017) był angielskim pisarzem, krytykiem muzycznym, teoretykiem polityki i kultury, filozofem i nauczycielem akademickim na Wydziale Kultur Wizualnych w Goldsmiths University of London, ale także współzałożycielem wydawnictw Zer0 Books i Repeater Books. Autor „Dziwacznego i osobliwego” – popularyzator takich pojęć jak realizm kapitalistyczny, pulp-modernizm czy hauntologia – na łamach prowadzonego przez siebie bloga („k-punk”) zamieszczał teksty poświęcone polityce oraz szeroko rozumianej kulturze popularnej. A że wspomnianych refleksji (przybierających kształt szkiców, tekstów krytycznych, esejów bądź rozmów) – publikowanych także w czasopismach i zbiorówkach – nagromadziło się naprawdę sporo, świadczą gabaryty kolekcji (w polskim wydaniu: dwutomowej) podsumowującej intelektualną oraz pisarską działalność twórcy „Ghosts of My Life: Writings on Depression, Hauntology and Lost Futures”.

Recenzowaną antologię (składającą się z tekstów debiutujących w latach 2004–2016, choć uwzględniono w niej także niedokończone materiały, które nie ukazały się za życia k-punka) otwiera przedmowa tłumaczy (Andrzej Karalus i Tymon Adamczewski wyjaśniają w niej między innymi kwestię związaną z aparatem przypisowym), po której dziennikarz muzyczny Simon Reynolds, a nieco później także redaktor oryginalnego wydania tego woluminu, Darren Ambrose, prezentują własne szkice do portretu Fishera. Zaś sam zainteresowany, domykając partię przedmów, w kilku słowach naświetla genezę prowadzonego przez siebie bloga.

Pierwsza część zbioru poświęcona została literaturze. K-punk sporo pisze o dorobku Jamesa Grahama Ballarda, rozbierając na czynniki pierwsze film „Home” Richarda Cursona Smitha (czyli telewizyjną adaptację opowiadania „The Enormous Space”) bądź zachęcając do odczytywania „Ludzi millennium” w kluczu „punkowej teorii rewolty klasowej” (s. 61). Porównując ze sobą powieściową „Kraksę” oraz jej filmową adaptację dokonaną przez Davida Cronenberga, Fisher formułuje koncepcję utopijnej pornografii, przywołując przy tym refleksje Jeana Baudrillarda na temat uwodzenia oraz Kantowską koncepcję królestwa celów. Autor niejednokrotnie odwołuje się do Ballardowskiej „Wystawy okropności”, stanowiącej (obok myśli Georges’a Bataille’a i Leopolda von Sachera-Masocha) punkt odniesienia w tekście dotyczącym „State of Emergency”, czyli kontrowersyjnej sesji zdjęciowej zrealizowanej dla magazynu „Vogue” przez nowojorskiego fotografa mody, Stevena Meisela.

Chwilę później Fisher rzuca nieco więcej światła na poruszającą temat strajku brytyjskich górników powieść „GB84” Davida Peace’a; porównuje ze sobą literacką wersję „Utalentowanego pana Ripleya” Patricii Highsmith z jego filmową adaptacją w reżyserii Anthony’ego Minghelli, jak również ukazuje odmienne podejścia do tematu czasoprzestrzeni snu na przykładzie powieści „A Dream of Wessex” Christophera Priesta i „Niepocieszonego” Kazuo Ishiguro. Zagadnienie ekokultu i antykapitalizmu autor analizuje za to w odniesieniu do dwóch utworów Margaret Atwood: „Oryksa i Derkacza” oraz „Roku Potopu”. Na koniec k-punk snuje dość przewrotną refleksję na temat franczyzy „Toy Story”, której zabawkowi bohaterowie i protagonistki posiadają zaskakująco wiele cech wspólnych z lalkami i marionetkami rodem z (nie tylko) prozatorskiej twórczości Thomasa Ligottiego.

Drugi segment recenzowanego tomu poświęcony został filmom (kinowym, jak i tym realizowanym na potrzeby małego ekranu), ale także spektaklom, serialom oraz programom telewizyjnym. Sztuka „Syrop z siarki i piołunu” Dennisa Pottera – jak również jej filmowa adaptacja w reżyserii Richarda Loncraine’a – stanowi istotny punkt odniesienia w refleksji Fishera na temat teatralnej twórczości tego brytyjskiego scenarzysty i dramaturga, którego na poły autobiograficzny utwór „Stand Up, Nigel Barton” posłużył za kanwę (również analizowanej przez k-punka) telewizyjnej inscenizacji w reżyserii Garetha Davisa. Położona w północno-zachodniej Walii wieś Portmeirion – będąca ze wszech miar nietuzinkowym projektem przestrzennym zrealizowanym przez dżentelmena-filantropa sir Clougha Williamsa-Ellisa – stanowi z kolei ważny kontekst we wspominkach na temat (realizowanego w scenerii tej egzotycznej lokacji) serialu „The Prisoner”, według Fishera zawierającego „miażdżącą krytyką angielskiego systemu klasowego” (s. 126). Natomiast w „Breaking Bad” k-punk dostrzega coś więcej niż tylko historię o tym, jak „przeciętny mężczyzna z niższej klasy średniej przechodzi na stronę zła” (s. 253). Według Brytyjczyka wspomniany serial uwypukla bowiem „opozycję między kruchą fizycznością ciała a prekarnością wytwarzaną przez stosunki społeczne” (s. 254). Mówiąc inaczej: przy odpowiedniej opiece społecznej i lepiej zorganizowanej publicznej służbie zdrowia perypetie Waltera White’a mogłyby się zakończyć już w pierwszym odcinku.

„Życie rodzinne (…) to strefa, w której dokonuje się największych oszustw emocjonalnych” (s. 263) – przekonuje Fisher w tekście poświęconym serialowi „Zawód: Amerykanin”, czyli zimnowojennemu dreszczowcowi o sowieckich szpiegach udających tradycyjną amerykańską rodzinę. W tej części omawianego zbioru znalazły się także szkice akcentujące zmianę optyki w podejściu do sztucznej inteligencji (ściślej: androidów) na przykładzie „Świata Dzikiego Zachodu” Michaela Crichtona oraz jego serialowej, późniejszej o dobre cztery dekady inkarnacji zatytułowanej „Westworld”, ale również esej rozpatrujący temat traumy i straty w kontekście takich seriali jak „Pozostawieni”, „Broadchurch” i „Zaginiony”. Miłośnicy/miłośniczki twórczości Cronenberga zapewne z niemałym zainteresowaniem przeczytają rozdziały poświęcone „eXistenZ” (filmowi przekonującemu, iż podmiotowość może być komputerową symulacją), wywiedzionej z graficznej powieści Johna Wagnera i Vince’a Locke’a „Historii przemocy” (płynnie przechodzącej z konwencji iście westernowej w noirowe studium kryzysu tożsamości) oraz „Pająkowi” (którego filmowa odsłona w zaskakujący sposób wzmacnia dwuznaczność powieściowego oryginału Patricka McGratha).

Patriarchat, przemoc domowa, fatalizm, determinizm i hauntologia to tylko niektóre kluczowe słowa wykorzystane przez Fishera w analizie Kubrickowskiego „Lśnienia” wywiedzionego z książki Stephena Kinga, podczas gdy w szkicu poświęconym filmowi „The Box. Pułapka” Richarda Kelly’ego (ekranizacji opowiadania „Button, Button” Richarda Mathesona) Brytyjczyk rzuca nieco więcej światła na różne poziomy, na których rozgrywa się akcja filmu (poziom etyczny, poziom niezamierzonych konsekwencji, poziom polityczny, poziom egzystencjalny, poziom religijny oraz poziom teorii spiskowych). Biorąc na analityczny warsztat „Upadek” Olivera Hirschbiegela oraz patrząc na rzeczony film przez pryzmat myśli Gilles’a Deleuze’a, Félixa Guattariego i Paula Virilia, Fisher dochodzi do wniosku, iż zaplanowana przez hitlerowców samozagłada „była nie tyle ewentualnością wymuszoną przypadkowym biegiem zdarzeń, ile raczej urzeczywistnieniem ich projektu i jego właściwym ukoronowaniem” (s. 136). Autor zauważa przy tym, że „nazistowskie zainteresowanie technologiami nadawczymi położyło podwaliny pod krajobraz medialny, w którym obecnie się znajdujemy” (s. 137).

K-punk dostrzega podobieństwo między „Avatarem” Jamesa Camerona a parkiem tematycznym, podobnie jak widzi związki między podmiotowością i kapitalizmem rozpatrywane w odniesieniu do (wyreżyserowanego przez Christophera Nolana) kinowego tryptyku o Mrocznym Rycerzu. W innym miejscu Fisher udowadnia, że „Gwiezdne wojny” George’a Lucasa już na samym początku (dawno, dawno temu, w nie tak odległej Ameryce) zostały wchłonięte przez „korporacyjny konglomerat” (s. 239), podczas gdy „Terminator: Genisys” Alana Taylora, poprzez „odrzucenie fatalizmu” (s. 278) oraz promowanie koncepcji, że ostatecznie wszystko można zmienić, w odczuciu autora staje się „głupkowatą, niezamierzoną parabolą tego, jak restrukturyzuje się kapitalizm” (s. 279). Natomiast eseistyczny w formie „A Grin Without a Cat” w reżyserii Chrisa Markera, szokująca „Sprawa Friedmanów” Andrew Jareckiego czy introspektywny „Tyson” Jasona Tobacka to przykładowa reprezentacja filmów dokumentalnych, którym k-punk również poświęca niemałą uwagę.

Trzecia część antologii tekstów brytyjskiego blogera koncentruje się stricte wokół zagadnień muzycznych. Uwodzicielska charyzma Róisín Murphy z formacji Moloko; kilka spostrzeżeń o glamie, który „przywrócił pop klasie robotniczej” (s. 299); refleksje na temat kultury gotyckiej (na przykładzie Siouxsie and the Banshees) czy przeprowadzony przez „Kaleidoscope Magazine” wywiad z Fisherem i Simonem Reynoldsem (rozmowa dotyczy między innymi futurystycznych aspektów muzyki oraz kultury tanecznej Wielkiej Brytanii lat 90.) stanowią reprezentatywne wyimki z tego segmentu. Całość dopełnia bogaty wybór recenzji płyt takich jak „As the Veneer of Democracy Starts to Fade” Marka Stewarta, „White Bread Black Beer” Scritti Politti, „Overgown” Jamesa Blake’a, „Aerial” Kate Bush, „The Next Day” Davida Bowiego, „Nothing Was the Same” Drake’a czy „Antimacassar” Dolly Dolly. Wisienkami na torcie są także teksty omawiające płytowy tryptyk formacji The Cure (longplaye „Seventeen Seconds”, „Faith” oraz „Pornography”), podsumowujące dorobek postpunkowej, pulp-modernistycznej grupy The Fall czy przebieg solowej kariery Robbiego Williamsa.

Gęsty, intertekstualny, erudycyjny styl pisania k-punka w intrygujący sposób łączy akademicki dyskurs z przystępnością, a krytyczny, kiedy trzeba – refleksyjny – ton przeplata się z humorem, ironicznym dystansem oraz emocjonalnym zaangażowaniem. Liczący 504 strony, zamknięty w miękkiej oprawie ze skrzydełkami pierwszy tom antologii tekstów Fishera (drugi zawierać będzie pisma polityczne, wywiady oraz szeroko rozumiane refleksje) to nie lada gratka dla osób ceniących sobie inteligentną, ciętą eseistykę rozpiętą pomiędzy najróżniejszymi szczeblami humanistyki i nauk społeczno-politycznych.

Mark Fisher: „k-punk. Tom 1: Książki, filmy i telewizja, muzyka”. Przeł. Andrzej Karalus, Tymon Adamczewski. Wydawnictwo słowo / obraz terytoria. Gdańsk 2025.