Mądrość wydaje się być jedną z najbardziej pożądanych cnót charakteru. Ma dobrą prasę w licznych dziedzinach nauki i sztuki, gdzie stanowi synonim najlepszej drogi, najbardziej efektywnego rozwiązania, twórczego połączenia doświadczenia i wiedzy. Choć definicje mądrości budują różne dyscypliny poznania, psychologiczna jej operacjonalizacja pozwala na wyróżnienie kluczowych aspektów, jakie powinny charakteryzować osoby mądre. Nie sprowadza się to jedynie do biegłości lub sprawności procesów myślenia, ale obejmuje też dojrzałość ego i zdolność samoregulacji, umiejętność prowadzenia rozumowań z wielu perspektyw, a także prospołeczne odniesienie do ludzkości (zob. Staudinger, Glück 2011). Jednym z ciekawych polskich opracowań, które poświęcone zostało mądrości, jest książka Sławomira Jarmuża „Czy mądrości można się nauczyć” (2023). Nowa książka tego samego autora, „Mądrość złotego środka”, stawia pogłębione pytania o to, w czym wyraża się mądrość w konkretnych aplikacjach wiedzy psychologicznej do wybranych sfer funkcjonowania człowieka, takich jak szczęście czy samoocena.

Ideą spajającą całą książkę jest tytułowy koncept złotego środka. W pierwszym rozdziale autor definiuje go poprzez przytoczenie kilku właściwości: poznanie pozytywnych i negatywnych stron wszystkich opcji, racjonalne podejście do rozważanego problemu, wieloperspektywiczne analizowanie danego zjawiska, wreszcie znajdowanie rozwiązania satysfakcjonującego wszystkie strony. Idea złotego środka nie jest zatem jedynie ulotnym filozoficznym konstruktem, ale możliwe okazuje się jego przełożenie na praktyczne kroki, które pozwalają na wybór właściwej perspektywy lub rozwiązania w licznych problemach, co do których nauka i praktyka przynoszą rozbieżne intuicje.

W następnych kilkunastu rozdziałach książki autor stosuje metodę złotego środka do rozstrzygania różnych problemów funkcjonowania psychicznego ludzi. Znajdziemy tutaj takie zagadnienia jak znaczenie dzieciństwa dla funkcjonowania człowieka, granice i mity dotyczące rozwoju osobistego, motywacyjna wartość pieniędzy czy różne definicje szczęścia. Monografia Jarmuża jest zatem pewną próbą postawienia współczesnych „wielkich” problemów nauk społecznych, zebrania kluczowych odkryć naukowych w odniesieniu do nich oraz udzielenia odpowiedzi na te pytania z zastosowaniem reguły złotego środka.

Przyjrzyjmy się jednej z takich debat. W siódmym rozdziale Jarmuż zastanawia się nad koncepcją rozwoju osobistego. Bez wątpienia konstrukt ten jest fetyszem współczesnych nurtów samopomocowych i coachingowych. Autor pokazuje, jak łatwo w obiegu informacji krążą dzisiaj niepotwierdzone doniesienia – np. zasada 21 dni – a jak trudno do uwagi społecznej przedzierają się wyniki badań, które sugerują mniej optymistyczną wizję rzeczywistości. Wspomniana zasada powiada, że wystarczy 21 dni lub powtórzeń, by zaczął wytwarzać się nowy nawyk. Kontrolowane badania pokazują, iż niektóre osoby odczuwają zmianę nawyku nawet po 18 dniach, ale inne dopiero po 245, podczas gdy średnia wynosi około 66 dni. Zasadniczo zatem prawdą – czy też złotym środkiem – w myśleniu o rozwoju jest świadomość różnorodnych dróg, które prowadzą ludzi do ukształtowania nowych nawyków. Autor w tym rozdziale dyskutuje też popularne hasła samorozwojowe takie jak „niemożliwe nie istnieje” czy sky is the limit, stwarzające złudne wrażenie omnipotentnych możliwości człowieka. Proponuje je zastąpić bardziej zdroworozsądkowym mottem: „Nie poddawaj się, próbuj dalej”. Jarmuż w tym rozdziale rozprawia się też z pozbawionymi nierzadko pokrycia obietnicami takich technik jak mowy motywacyjne czy neurolingwistyczne programowanie. Zasada złotego środka tonuje tutaj rozbudzone nadzieje, pokazując, że sukces jest interakcją zdolności i pracy, przy czym i jeden, i drugi człon interakcji częściowo zależy, a częściowo nie od wysiłku danej osoby.

Lektura „Mądrości złotego środka” Jarmuża to antidotum na poppsychologię, która nierzadko stanowi marketingowy chwyt, gdzie przedrostek „psycho-” lub „neuro-” ma odgrywać rolę wabika. Tak podawane półprawdy lub zbyt duże skróty poznawcze nie tylko wprowadzają w błąd osoby poszukujące realnego rozwiązania swoich dylematów i problemów, ale i nie stanowią dobrego transferu wiedzy psychologicznej do praktyki dobrego życia. Można traktować monografię Jarmuża głównie jako zaproszenie do refleksyjności w korzystaniu z wiedzy psychologicznej. Autor nie daje prostych rozwiązań, ale też stara się czytelnika/czytelniczkę ustrzec przed konsekwencjami wiary w to, że takie proste rozwiązania są na wyciągnięcie ręki.

LITERATURA:

Jarmuż S.: „Czy mądrości można się nauczyć?”. Warszawa 2023.

Staudinger U.M., Glück J.: „Psychological wisdom research: commonalities and differences in a growing field”. „Annual Review of Psychology” 2011, vol. 62. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.121208.131659.

Sławomir Jarmuż: „Mądrość złotego środka”. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2025.