Teoria przywiązania jest jedną z klasycznych koncepcji psychologii. John Bowlby i Mary Ainsworth, twórcy jej pierwotnych wersji, zbudowali ramy ewolucyjnie, a jednocześnie psychodynamicznie definiowanej roli związku z pierwotnym opiekunem dla funkcjonowania człowieka. Kluczowymi kontynuatorami tych idei są autorzy nowej monografii „Stosowana teoria przywiązania” – Mario Mikulincer i Phillip R. Shaver. To między innymi tym badaczom zawdzięczamy wiedzę o ciągłości stylu przywiązania w życiu dorosłym. Już sami autorzy opisywanej monografii są zatem jej najlepszą rekomendacją. Do rąk czytelników i czytelniczek oddają bowiem owoc długiego procesu badawczego, który tym razem próbują w systematyczny sposób przełożyć na praktykę interwencji psychologicznych w różnych kontekstach.

Monografię rozpoczynają rozdziały przypominające kluczowe zagadnienia teorii przywiązania. Autorzy pokazują zarówno historię rozwoju teorii, jak i jej współczesne kluczowe konstrukty, takie jak system przywiązania i jego stany (aktywacji i dezaktywacji), różnice indywidualne w stylach przywiązania, emocjonalne i poznawcze składniki przywiązania. Omawiają także cykl poszerzania i budowania bezpieczeństwa przywiązania, w którym za pomocą rzeczywistych, przywoływanych lub wyobrażeniowych interakcji z kochającymi i opiekuńczymi postaciami można wzmacniać zdolność regulacji emocji, skutecznego realizowania celów i przechodzenia od perspektywy egocentrycznej do prospołecznej. Kluczowym mediatorem tego procesu jest przywoływanie skryptu bezpiecznej bazy, w dużej mierze opartego na uwewnętrznieniu obrazu bezpiecznej postaci (obiektu) przywiązania. Taki obiekt cechują zrozumienie wobec odbiorcy, walidacja (docenianie i akceptowanie umiejętności i cech odbiorcy) oraz troska. Badacze pokazują, jak kontakt z takimi postaciami (lub ich wyobrażeniami) toruje poczucie bezpieczeństwa, które z koli stwarza kontekst do lepsze radzenia sobie z wyzwaniami codzienności.

Torowanie poczucia bezpieczeństwa analizowane jest przez autorów w kolejnym rozdziale pracy, gdzie pokazują oni, jak ekspozycja na słowa przenoszące bezpieczną treść (np. „kochanie”) potrafi włączyć w nas skojarzenia składające się na skrypt bezpiecznej bazy (np. przekonanie o życzliwości innych ludzi) i jak te skojarzenia powodują lepsze samopoczucie, a jednocześnie „poszerzające” zachowania (np. prorelacyjne). Skuteczność takich technik torowania wydaje się o tyle istotna, że stanowi potencjalny mechanizm wsparciowy dla osób, które w rozwoju nie wytworzyły bezpiecznego stylu przywiązania.

Kolejne rozdziały książki szczegółowo rozpatrują implikacje teorii przywiązania dla konkretnych relacji. Autorzy rozpoczynają od relacji rodzic–dziecko, analizując okres dzieciństwa i adolescencji dziecka. W każdym rozdziale dyskutują koncepcyjnie wybrany typ relacji, następnie dokonując przeglądu interwencji opartych na teorii przywiązania (np. krąg bezpieczeństwa, interwencja video-feedback) i dowodów na ich skuteczność (np. liczne przeglądy badań klinicznych nad skutecznością interwencji). Kolejne rozważane z ten sposób typy relacji to relacje romantyczne, relacje nauczyciel-uczeń, grupy robocze i terapeutyczne, organizacje. Pokaźna bibliografia zamieszczona w monografii pokazuje, jak wielką pracę przeglądową wykonali autorzy. My z tej syntetycznej pracy możemy skorzystać, czytając kolejne fragmenty opracowania, które odznacza się aktualnością (oryginalne wydanie ukazało się w 2023 roku). Mamy zatem do czynienia ze współczesną syntezą teorii przywiązania. To pozycja niezwykle użyteczna i potrzebna, zwłaszcza w dobie fragmentaryzacji nauki.

Stosowana teoria przywiązania to książka, którą zdecydowanie należy polecić wszystkich zajmującym się studiowaniem i wspieraniem relacji interpersonalnych. Wydaje się wręcz publikacją obowiązkową dla psychologów, psychoterapeutów i innych osób podejmujących zawody pomocowe. Lektura tej książki wymaga czasu – to spore opracowanie. Ale czytelnikowi/czytelniczce ta inwestycja „zwróci” się w postaci pogłębionego rozumienia stopnia, w jakim nasze doświadczenia i wyobrażenia na temat relacji rzutują na codzienne funkcjonowanie w niemal każdej interakcji społecznej. Książka ta dodaje też nadziei, że zubożone skrypty bezpieczeństwa mogą być modyfikowane zarówno w przebiegu długich i złożonych interwencji, jak i prostszych zabiegów, które można stosować na co dzień.

Mario Mikulincer, Phillip R. Shaver: „Stosowana teoria przywiązania”. Przeł. Dorota Przygucka. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 2025.