„Wziąłeś właśnie do ręki książkę »Opowiem ci o tobie. Narracja drugoosobowa w literaturze współczesnej«. Kartkujesz ją z mniejszym lub większym zainteresowaniem, sprawdzasz aparat naukowy, przeglądasz bibliografię. Ponieważ jesteś kobietą, nagle dociera do ciebie nieprzystawalność pierwszego zdania z czasownikiem w rodzaju męskim do twojej sytuacji i przestajesz się czuć adresatką tego dość nietypowego rozpoczęcia. Ponieważ jesteś mężczyzną, automatycznie odnosisz frazę otwierającą także do siebie, ale zaczynasz się zastanawiać, jaki gatunek tekstu naukowego pozwala na tak osobliwe pierwsze zdanie” (s. 13) – w tak niestandardowy sposób rozpoczyna się monografia „Opowiem ci o tobie. Narracja drugoosobowa w literaturze współczesnej” Magdaleny Rembowskiej-Płuciennik, będąca pierwszym tak wszechstronnym i wieloaspektowym opracowaniem narracji drugoosobowej. Jak pokazuje badaczka, temat ów był niemal nieobecny na gruncie polskich analiz teoretycznoliterackich. Sięgając między innymi po klasyczne rozpoznania Aleksandry Okopień-Sławińskiej, Bożeny Witosz czy Andrzeja Bogusławskiego ugruntowane w genologii oraz poetyce historycznej i poświęcone przede wszystkim „sposobom użycia gramatycznego »ty« jako strategii dialogizowania narracji (jak w formach stylizowanych na mówienie, na przykład w monologu wypowiedzianym, solilokwium), transpozycjom funkcji nadawczo-odbiorczych lub semantycznej roli apostrofy (na przykład do czytelnika)” (s. 35), Rembowska-Płuciennik tworzy podwaliny nowej subdyscypliny w polskim literaturoznawstwie.

Autorka, wykorzystując dotychczasowe ustalenia badaczy (głównie spoza Polski, takich jak na przykład: Bruce Morrissette, Monika Fludernik, Brian Richardson, Irene Kacandes, Eugenia Iliopoulou, David Herman, Matt DelConte, Sandrine Sorlin), stara się stworzyć własną teorię opisującą narrację drugoosobową. W efekcie otrzymujemy enaktywną teorię narracji drugoosobowej odsłaniającą nowy sposób myślenia o interakcjach międzyludzkich i komunikacyjnych. Już pobieżne przejrzenie najnowszej publikacji Rembowskiej-Płuciennik budzi ogromny podziw i szacunek. Ów nietypowy wstęp jest zatem także swego rodzaju „zmyłką”, wszak to książka w odbiorze wymagająca, adresowana przede wszystkim do znawców/znawczyń tematyki: teoretyków/teoretyczek i historyków/historyczek literatury, wypełniona odsyłaczami do licznych teorii sygnowanych nazwiskami zarówno badaczy/badaczek z Polski, jak i ze świata, napisana specjalistycznym (momentami hermetycznym) językiem.

Monografia podzielona została na cztery uzupełniające się części kolejno zatytułowane: „Teoria”, „Etyka”, „Laboratorium” oraz „Konteksty”. Badaczka, koncentrując się na problematyce teoretycznej związanej z wykorzystaniem narracji drugoosobowej w tekstach literackich, niebywale szczegółowo rekonstruuje historycznoliteracką genezę tej formy opowieści i jej związek z przemianami powieści czy spory o definicję narracji drugoosobowej. Zbiera i przyswaja międzynarodowe dyskusje narratologiczne, które nie są na gruncie polskim w większości znane, uzupełniając je o własne spostrzeżenia. Stara się uchwycić różnice między interakcyjnym, kooperatywnym i monologicznym użyciem drugiej osoby. Przygląda się tej formie opowieści przez pryzmat współdziałania („współbycie i zaangażowanie w bezpośredni kontakt z drugim podmiotem” [s. 73]), wielopodmiotowości, omawiając kwestie oscylujące wokół sytuacji i interakcji czy diady narracyjnej. Szczególną uwagę autorka „Opowiem ci o tobie” poświęca etycznym aspektom moralności, zaangażowania, grzeczności językowej. Kolejne tytuły podrozdziałów jasno wskazują na problematykę, po jakiej porusza się badaczka. Będą to kolejno: interakcja jako autopoznanie, solidarność z milczącym wykluczonym, interakcje demaskatorskie i narracja drugoosobowa jako pułapka na czytelnika.

Dla Rembowskiej-Płuciennik jako najważniejsze, jak się wydaje, jawią się relacja łącząca interaktora „ja” i inicjatora „ty” oraz zachodząca w jej obrębie dynamika, a także semantyczne konsekwencje. Autorka, wychodzi z założenia, że narracja w drugiej osobie to „taki typ opowiadania, w którym »ja« mówiące podziela z »ty« odbiorczym jego czynności i doświadczenia, wchodząc z referentem zaimka »ty« (a może nim być bohater fikcyjny, sam mówiący w swoich rozmaitych wcieleniach, odbiorca implikowany lub rzeczywisty) w bezpośrednią językową interakcję. Gest narracyjny fundujący ten typ opowiadania to akt podjęcia opowieści zamiast kogoś milczącego – milczącego z rozmaitych względów. Relacja ta ma zawsze charakter co najmniej diadyczny (wytwarza diadę »ja« interaktor – »ty« inicjator interakcji), opiera się na podzielanej akcji współtworzonej przez działania inicjującego narrację »ty« i akt mowy wchodzącego w interakcję »ja« relacjonującego mu zdarzenia, w których »ty« bierze udział” (s. 39). Wśród cech wyróżniających tę formę narracji Rembowska-Płuciennik wyróżnia semantyczne równouprawnienie, równorzędność „ja” i „ty”, a także etyczne nacechowanie łączącej ich relacji, podkreślając: „nowa siatka pojęciowa opisująca ten typ narracji (interaktywna/enaktywna teoria narracji w drugiej osobie, diadyczność narracji drugoosobowej, diada interaktor-inicjator, podzielana akcja, kooperacyjny potencjał) to mój innowacyjny wkład” (s. 40). Tym, co odróżnia drugoosobową narrację od pierwszo- i trzecioosobowej, zdaniem badaczki, jest właśnie „poznawczy charakter”. Usytuowanie tej formy narracji we współczesnej wrażliwości to jedno z założeń teorii Rembowskiej-Płuciennik.

Najciekawsza, moim zdaniem, jest część trzecia omawianej tutaj monografii zatytułowana „Laboratorium”, w której autorka koncentruje się na polskiej prozie nowej i najnowszej. Wprawdzie najwcześniejsze przykłady należące do naszej rodzimej literatury, jak przypomina autorka „Poetyki i antropologii. Cyklu podolskiego Włodzimierza Odojewskiego”, znaleźć można w rapsodzie młodopolskim i minipowieści „Faustyna” (1942) Beaty Obertyńskiej, jednak częstsze wykorzystywanie narracji drugoosobowej – na co wpływ miała francuska „nowa powieść” – zauważyć można dopiero w latach 60. XX wieku, a później na początku XXI stulecia. I właśnie drugiej fali tej popularności szczegółową uwagę poświęciła Rembowska-Płuciennik w omawianym tu opracowaniu, chcąc pokazać różnorodność odmian narracji drugoosobowych w polskiej literaturze najnowszej. Analizie i interpretacji poddała kilka (mniej lub bardziej docenianych przez współczesnych komentatorów życia literackiego) utworów prozatorskich: „Morfinę” Szczepana Twardocha, „Siódemkę” Ziemowita Szczerka, „Jetlag” Michała R. Wiśniewskiego, „Szczura” Andrzeja Zaniewskiego oraz „Szkołę” Jacka Dukaja, by pokazać różnorodność obecności narracji drugoosobowych. Wykorzystując recepcję interesujących ją książek, badaczka wychwytuje przeoczenia (jak na przykład współzależność między Konstantym Willemannem i żeńskim głosem narratorki, która nabiera coraz bardziej personalizowanych cech pod wpływem interakcji z głównym bohaterem) i dodaje własne odczytania dość dobrze (w większości przypadków) znanych czytelnikom książek beletrystycznych.

I tak „Morfina” Twardocha, uznana przez badaczkę za niezwykle skomplikowane i wyrafinowane użycie opowiadania w drugiej osobie, posłużyła do pokazania tego, jak ów typ narracji oddziałuje na różne poziomy organizacji powieści, przełamując bariery między rozmaitymi poziomami konstrukcji. Zdaniem Rembowskiej-Płuciennik wykorzystanie narracji drugoosobowej pełni określone funkcje: „formy opowiadania rozwijających się zdarzeń, reprezentacji świadomości bohatera, wglądu w jego nieświadomość, przeskoku na inny poziom ontologiczny opowieści” (s. 211). W rezultacie ten typ narracji wpływa na specyficzną konstrukcję bohaterów, zaburza czas wydarzeń, demonizuje niektóre elementy świata przedstawionego, a także steruje określonym odbiorem lektury.

„Siódemka” Szczerka to proza bazująca na snuciu opowieści z perspektywy osoby cierpiącej na rozdwojenie jaźni, która prowadząc dialog z sobą samym, zmaga się z konfliktem wewnętrznym. Jak pokazuje badaczka, w przypadku tej powieści drugoosobowa opowieść „służy do uwypuklenia przeciwstawień, różnic, zestawień biegunowo różnych jakości estetycznych i ocen egzystujących w ramach jednej podmiotowości” (s. 255). Pokazany tu wewnętrzny spór da się interpretować również jako walkę o prawo do głosu, o snucie opowieści o sobie mimo tkwiącej w środku obcości.

Z kolei „Jetlag” Wiśniewskiego, który rozpoczyna się zwrotem do niezidentyfikowanego adresata, włącza w obręb opowieści czytelnika. Powieść będąca obrazem generacji trzydziestolatków z początku XXI wieku, zawieszonej między przestrzenią analogową a cyfrową, pokolenia, „w obrębie którego »ty« jest sobą i zarazem po części każdym z tej grupy, reprezentując jej zbiorową mentalność, sytuację życiową, plany, niepowodzenia” (s. 267), obnaża kondycję „ty” nieumiejącego odpowiednio wyartykułować swoich doświadczeń i w konsekwencji oddającego prawo do autoprezentacji komuś innemu. Wykorzystanie narracji drugoosobowej czytać można, jak przekonuje Rembowska-Płuciennik, jako „współtowarzyszenie w dojmującej samotności” (s. 275).

W „Szczurze” Zaniewskiego (powieści, jako jedynej spośród wybranych przez autorkę do analizy i interpretacji, opublikowanej jeszcze w XX stuleciu, bo w 1995 roku) badaczka widzi natomiast „pomost między teorią narracji drugoosobowej a zoonarratologią” (s. 279). To proza skoncentrowana na etycznej motywacji zwrotu do „ty”, podkreślającej zderzanie estetycznych, aksjologicznych i semantycznych jakości przeciwstawnych. Wypowiadając się w imieniu tych, którzy sami tego zrobić nie mogą, Zaniewski staje po stronie gatunków, które realnie i symbolicznie pozbawione są głosu. Mamy tu do czynienia ze swoistym eksperymentem mentalnym: „dla lepszego zrozumienia szczurzego bohatera odbiorca powinien na chwilę wyobrazić sobie siebie jako szczura” (s. 298). Akcentowanie podobieństw między człowiekiem a szczurem byłoby jednym z celów pisarza, który opowiada się za ekologicznym realizmem. Ów transfer świadomości, o czym pisze Rembowska-Płuciennik, interpretować można również jako wewnętrzny monolog bohatera mogący wskazywać choćby na zawieszenie między jawą a snem, na rozchwianie tożsamościowe, na szaleństwo lub chorobę.

Ostatnim z analizowanych utworów jest „Szkoła” Dukaja, która „konfrontuje odbiorcę z możliwością identyfikowania się z monstrum: towarzyszenia mu w powolnym procesie odczłowieczenia i transformacji biologiczno-psychicznej” (s. 333–334). Celem takiej strategii może być – jak dowodzi badaczka – konieczność zmierzenia się z czyhającymi w przyszłości zagrożeniami. Narracja drugoosobowa sprzężona zostaje przeto z reprezentowaniem świadomości bohatera postludzkiego, hybrydy.

Niebywale ciekawe rozważania znajdują się też w ostatniej sekwencji „Opowiem ci o tobie”, w której Rembowska-Płuciennik uwagę koncentruje na przestrzeni intermedialnej, omawiając między innymi kategorię awatara, dzięki któremu „wirtualna reprezentacja stanowi nową odsłonę tożsamości rzeczywistego człowieka i służy do różnych rodzajów interakcji” (s. 226–227). Autorka „Poetyki intersubiektywności. Kognitywistycznej teorii narracji a prozie XX wieku” zwraca także uwagę na wpisane w przestrzeń wirtualną sytuacji komunikacyjnych, form interaktywnych oraz gatunków (takich, jak: chat, komentarz, blog, vlog, streaming), gier i mediów społecznościowych, a także transmedialnych strategii marketingowych. Badaczka w trybie uczestnictwa w kulturze konwergencji XX i XXI wieku widzi zwrot ku narracji drugoosobowej, która zachęca do „językowej bezpośredniości, skrócenia dystansu komunikacyjnego oraz łatwości nawiązywania kontaktu z globalną społecznością, modalności komendy i zaproszenia do natychmiastowego zaangażowania się w rozgrywkę gry wideo, interaktywny tryb operowania nowymi technologiami” (s. 350). Najważniejsze, jak się okazuje, jest współuczestnictwo (kiedyś w przestrzeni rzeczywistej, dziś w realu i wirtualu) pozwalające na zaangażowanie się w rozmaite działania.

Wiele miejsca – co ważne – Rembowska-Płuciennik poświęca także opisowi form pośrednich „leżących w sferze pomiędzy literaturą tradycyjną a literaturą cyfrową i grą (jako zjawiskiem transmedialnym oraz praktyką kulturową), w których obecność narracji w drugiej osobie jest jedną z głównych cech genologii i poetyki oraz wykładnikiem interaktywności możliwej do realizacji w różnych mediach i stopniowalnej” (s. 367). Autorka przywołuje narracyjne gry fabularne, książki-gry (gamebooki), interaktywne gry tekstowe, powieści/gry paragrafowe (paragrafówki), powieści hipertekstowe, powieści blogowe, powieści w tweetach czy powieści e-mailowe, powieść na telefon (cell phone novel) czy powieść aplikację, by pokazać, z czego wynikać może zainteresowanie zwrotem do „ty” i jak różne mogą to być inspiracje.

Rembowska-Płuciennik proponuje bardzo szerokie spojrzenie na narrację drugoosobową, patrząc na nią przez pryzmat przemian nie tylko form powieściowych, ale i nowych mediów. Badaczka dużą rolę przypisuje relacji i interakcji, podkreślając enaktywność poznania społecznego. Interakcyjność i partycypacyjność wymienia jako główne cechy narracji drugooosbowej, przekonując, że postęp cywilizacyjno-technologiczny odciska niebagatelny wpływ na nowej formie narracji, czyniąc z niej między innymi zachętę do „przełamania monadyzmu, narcyzmu, solipsyzmu kulturowego, zamknięcia w solipsystycznym świecie autoreferencji” (s. 404). Opowiadając się za różnorodnością spojrzeń na otaczającą nas rzeczywistość i na innych, przeciwko polaryzacji i konfliktom, badaczka stawia na docenienie zrozumienia i współuzależnienia.

„Opowiem ci o tobie. Narracja drugoosobowa w literaturze współczesnej” Magdaleny Rembowskiej-Płuciennik to książka wyjątkowa, wciągająca, inspirująca poznawczo. Szacunek budzi niebywałe oczytanie badaczki, która płynnie przechodzi między różnymi narracyjnymi teoriami. Momentami ten nadmiar przywoływanych rozpoznań może przytłaczać, ale jest też bardzo potrzebnym podsumowaniem tego, co na temat narracji drugoosobowych pisano na świecie. Autorka zbiera, porządkuje, wchodzi w polemiki, uzupełnia dotychczasowe ustalenia, konstruując własną, spójną, przekonującą enaktywną teorię narracji drugoosobowej. Rembowska-Płuciennik pokazuje ponadto, że w przypadku analizowania tekstów literackich XXI wieku należy uwzględnić nowy kontekst kulturowy, który odsłania dodatkowe interpretacyjne potencjalności.

Magdalena Rembowska-Płuciennik: „Opowiem ci o tobie. Narracja drugoosobowa w literaturze współczesnej”. Instytut Badań Literackich PAN. Warszawa 2025.