Zaburzenia osobowości stanową specyficzny poziom trudności psychicznych, na którym sztywne, nieadekwatne do kontekstu społecznego i stwarzające problemy w relacjach, pracy i codziennym funkcjonowaniu schematy reagowania generują problemy w domenie przeżywania emocji, poglądów o innych ludziach i świecie oraz regulowania swoich impulsów. Choć wszystkie zaburzenia osobowości dzielą podobne, rdzeniowe problemy, tj. zaburzenia tożsamości, trudności z samoregulacją, problemy z empatyzowaniem z innymi osobami oraz z wchodzeniem w intymne związki, ich specyficzność wyraża się w konstelacji patologicznych cech. Amerykański podręcznik statystyczny DSM-5 porządkował zaburzenia osobowości według ich kolorytu w trzy wiązki. Wiązka A obejmowała zaburzenia polegające na dziwacznych i ekscentrycznych zachowaniach, wiązka B oznaczała zachowania dramatyczno-niekonsekwentne, zaś wiązka C – zachowania lękowe, unikowe i obsesyjno-kompulsyjne. Kategoryzacja ta – dziś ustępująca miejsca opisowi dymensjonalnemu – pozwalała na sformułowanie odmiennych planów pracy dla pacjentów z określonym typem trudności. Wiązka C zaburzeń osobowości jest rozpoznawana u ok. 3% populacji, a występujące w niej schematy reagowania powodują znaczące cierpienie i utrudnienia funkcjonowania społecznego (zob. Bartak i in. 2010).

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne opublikowało monografię „Terapia schematów w zaburzeniach osobowości z wiązki C. Leczenie klientów z zależnym, unikowym i obsesyjno-kompulsyjnym zaburzeniem osobowości” autorstwa Remco van der Wijngaarta i Hannie van Genderen. Już sam tytuł publikacji wskazuje, iż to lektura dla osób, które spotykają się z pacjentami przeżywającymi trudności lękowe, obsesyjne i unikowe. Jest w niej propozycja stosowania konkretnej metodologii pracy terapeutycznej: terapii schematów. Jej kluczowe pojęcia to schematy wczesnodziecięce oraz tryby schematów, które wyrażają sposób radzenia sobie z rozwiniętymi u danej osoby nieadaptacyjnymi wczesnodziecięcymi schematami.

W pracy zaprezentowano skrótowo koncepcję terapii schematów oraz ramowy sposób organizacji procesu diagnostycznego, a następnie terapeutycznego. Autorzy koncentrują się na wiązce C – przedstawiają jej specyfikę, wiążąc kliniczne objawy ze schematami i sposobami reagowania w czasie ich aktywizacji. Najpierw ogólnie, a potem w dostosowaniu do konkretnych celów terapeutycznych, prezentują techniki pracy, takie jak praca z krzesłami, empatyczna konfrontacja czy wyobrażeniowa zmiana skryptów. Jest to dobrze podana aplikacja terapii schematów do konkretnej odsłony trudności pacjenta.

Autorzy podają wnikliwe przykłady konceptualizacji przypadków z pomocą aparatu analitycznego terapii schematów. Pokazują przebieg pracy z konkretnymi trybami i schematami, niejako wiodąc czytelnika przez proces zdrowienia z tych niełatwych trudności osobowościowych. Jak nie karać siebie? Jak dopuszczać do głosu swoje zdrowe dziecko wewnętrzne? Jak nie poddawać się pesymistycznej narracji na swój temat, która powoduje lękowe przezywanie obrazu siebie? To tylko niektóre z tematów, które pojawią się na terapii osób z trudnościami z wiązki C, gdyby poszły drogą terapii schematów.

Niewątpliwymi zaletami publikacji są jej przejrzysta struktura, dobre wizualizacje i jasność przekazu. Autorzy porządkują świat umysłowy osoby zależnej, unikającej i obsesyjno-kompulsyjnej, dając wsparcie przewodnikom-terapeutom, którzy nierzadko mogą czuć się osaczani lub osadzani z pozycji karzących przez pacjentów, a czasem bywają obserwatorami ich posłusznej, niemal uczniowskiej pracy, która tylko sprawia wrażenie postępów.

Lektura tej pozycji to także zaproszenie do refleksji nad rysami społeczeństwa dzisiaj: perfekcjonizmem, unikaniem, zależnością od innych na tle niepewności co do siebie. Można tę książkę odczytywać na tym ogólnym planie, bo schematy wczesnodziecięce i wynikające z nich tryby są konstruktami egalitarnymi. Osoby z klinicznym natężeniem problemów psychicznych mają ich wyższe nasilenie, warto jednak dodać, iż wiele badań pokazuje, że oddziaływanie schematów na zachowania jest takie samo w populacjach klinicznych i nieklinicznych. Schematy i tryby działają tak samo – po prostu u osób o wyższym poziomie zaburzenia aktywizują się szybciej i najczęściej nieświadomie.

LITERATURA:

Bartak A., Spreeuwenberg M.D., Andrea H., Holleman L., Rijnierse P., Rossum B.V., Hamers E.F.M., Meerman A.M.M.A., Aerts J., Busschbach J.J.V., Verheul R., Stijnen T., Emmelkamp P.M.G.: „Effectiveness of different modalities of psychotherapeutic treatment for patients with cluster C personality disorders: results of a large prospective multicentre study”. „Psychotherapy and Psychosomatics” 2010, vol. 79 (issue 1). doi.org/10.1159/000254902.

Remco van der Wijngaart, Hannie van Genderen: „Terapia schematów w zaburzeniach osobowości z wiązki C. Leczenie klientów z zależnym, unikowym i obsesyjno-kompulsyjnym zaburzeniem osobowości”. Przeł. Agnieszka Pałynyczko-Ćwiklińska. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Gdańsk 2025.