Książka „Widzieć człowieka. Funkcjonowanie oddziałów terapeutycznych dla skazanych kobiet uzależnionych od alkoholu” Ewy Włodarczyk i Hanny Karaszewskiej podejmuje temat omawiany sporadycznie w polskiej refleksji naukowej i praktyce badawczej – korelację między zachowaniami przestępczymi a uzależnieniem od alkoholu u kobiet oraz funkcjonowanie ośrodków leczenia terapeutycznego przeznaczonych dla kobiet przebywających w warunkach izolacji penitencjarnej. Autorki sytuują swój projekt na przecięciu badań nad uzależnieniem, pedagogiki resocjalizacyjnej i penitencjarystki, konsekwentnie pokazując, że doświadczenie kobiecego alkoholizmu i odbywania kary pozbawienia wolności wymaga odrębnego, uważnego opisu.

Kluczowe dla autorek jest ukazanie wielowymiarowego, polietiologicznego charakteru uzależnienia kobiet od alkoholu. Włodarczyk i Karaszewska opisują, jak alkohol oddziałuje na kobiece ciało (poruszają m.in. kwestię wolniejszego niż u mężczyzn metabolizowania etanolu, spożywania alkoholu „na pusty żołądek”, genetyczną podatność na uzależnienie) oraz psychikę (np. silny wpływ zaburzeń psychicznych na częstotliwość picia, „zapijanie” problemów emocjonalnych, regulacja emocji poprzez sięganie po alkohol). Nie bez znaczenia pozostaje także korelacja alkoholu i sfery społecznej (autorki wspominają m.in. o znaczeniu środowiska, życia towarzyskiego i sytuacji życiowej). Prezentując różne oblicza problemów alkoholowych – od tendencji genetycznych po środowiskowy przymus picia – Włodarczyk i Karaszewska dowodzą, że droga do uzależnienia kobiet przebiega inaczej niż mężczyzn i wymaga osobnego podejścia badawczego oraz terapeutycznego.

Autorki książki szczególnie interesuje związek między uzależnieniem a tendencją do zachowań przestępczych. Badaczki konstatują, że alkohol „może być traktowany jako czynnik wyzwalający zachowania agresywne, zwiększając prawdopodobieństwo wejścia na drogę przestępstwa” (s. 80) – etanol można zatem traktować jako czynnik kryminogenny, wiktymogenny oraz wyzwalający. Naukowczynie popierają powyższe tezy rzetelną analizą materiału empirycznego, w tym pozyskanymi z zakładów karnych danymi statystycznymi, które pozwalają uchwycić procentowy udział kobiet wśród sprawczyń przestępstw popełnianych pod wpływem alkoholu. Zestawienia te unaoczniają skalę zjawiska oraz pokazują, że choć kobiety rzadziej niż mężczyźni wchodzą w konflikt z prawem, to w ich przypadku alkohol często odgrywa istotną rolę w dynamice czynów zabronionych.

Badaczki zwracają także uwagę na środowisko więzienne. Przywołują koncepcję instytucji totalnych Ervinga Goffmana, wskazując, że oddziały terapeutyczne funkcjonują wewnątrz systemu, który z definicji ogranicza autonomię jednostki, podporządkowuje ją ścisłym regułom i kontroli oraz narzuca określone role i rytmy codzienności. Odnotowują także fakt, że „kobiety gorzej niż mężczyźni znoszą pobyt w zakładzie karnym” (s. 110). Jako powód autorki wskazują m.in. na zagrożenie poczucia bezpieczeństwa i lęk o przyszłość. Pomimo wspomnianych trudności sukces terapeutyczny jest możliwy. Włodarczyk i Karaszewska podkreślają wagę przymierza terapeutycznego – empatycznego podejścia do pacjentek, samoświadomości i profesjonalizmu – oraz sieci wsparcia.

Najważniejszą część monografii stanowi analiza funkcjonowania trzech oddziałów terapeutycznych w zakładach karnych w Grudziądzu, Krzywańcu oraz Rzeszowie. Autorki wyjaśniają, że „chęć poznania perspektywy pracujących w nich terapeutek oraz przebywających w nich skazanych kobiet-pacjentek była przyczynkiem do powstania tego projektu badawczego” (s. 11–12). Włodarczyk i Karaszewska przyglądają się, jak w praktyce wygląda praca zespołów terapeutycznych, jakie programy terapeutyczne są realizowane w ośrodku oraz jak zorganizowano przestrzeń oddziałów, tworzących codzienne środowisko terapii.

„Widzieć człowieka” to monografia ważna zarówno poznawczo, jak i etycznie. Łączy rzetelną analizę z wrażliwością na doświadczenie jednostek funkcjonujących w warunkach wielokrotnego wykluczenia. Stanowi cenny głos w dyskusji o uzależnieniach, karze i terapii.

Ewa Włodarczyk, Hanna Karaszewska: „Widzieć człowieka. Funkcjonowanie oddziałów terapeutycznych dla skazanych kobiet uzależnionych od alkoholu”. Wydawnictwo Naukowe UAM. Poznań 2025.