RÓŻOWE BRUDY ROZHULANEGO KAPITALIZMU (TARPLEY HITT: 'BARBIELAND. HISTORIA NIEAUTORYZOWANA')
A
A
A
Po intensywnej promocji filmu „Barbie” w roku 2023, która z kapitalistycznej „konieczności” przełożyła się na reklamę wszelkich innych produktów sygnowanych imieniem najpopularniejszej plastikowej blondynki wszechczasów, po wysypie barbiowych dokumentów, biografii, wspomnień i wideoesejów, kiedy już myśleliśmy, że to koniec, Tarpley Hitt wypuściła „Barbieland. Historię nieautoryzowaną”. Debiutancka książka publicystki jest różowa, w odcieniu Barbie pink, i w polskim wydaniu ma na okładce sylwetkę lalki Barbie. Mimo to znacząca część jej zawartości skupia się nie na produkcie, a na producencie, firmie Mattel, korporacji, bezdusznym molochu (czegóż innego moglibyśmy się spodziewać) lubującym się w patentach, któremu mimo wielokrotnych starań nie udało się jednak uczynić określenia „Barbie pink” znakiem handlowym (choć aktywnie autoryzuje użycie różowo-magentowego odcienia Pantone 219 C). Hitt już we wstępie do pierwszej części książki wyjaśnia, że „autoryzacja” w Mattelu oznacza raczej najwyższy poziom kontroli informacji, które wydostają się poza firmę – to, co dzieje się u Barbie, zostaje u Barbie. „Większość moich telefonów, mejli i wiadomości na LinkedInie trafiała w próżnię, a odbiorcy byli albo zbyt wystraszeni, albo zbyt obojętni, by odpowiedzieć” – pisze Hitt. „Z kolei wielu z tych byłych pracowników, którzy zareagowali, zrobiło to wyłącznie pod warunkiem zachowania anonimowości, powołując się na wiążące warunki rozwiązania umowy albo widmo odwetu. Od panującej w firmie atmosfery utajnienia sama zaczęłam popadać w paranoję” (s. 13).
Nietrudno się domyślić, że Mattel ma wiele do ukrycia. Prócz nieco bardziej wysublimowanych oszustw i machlojek, które Hitt demaskuje w kolejnych rozdziałach, szeroko sprawozdając akta sądowe, sama historia Barbie, jak wielu innych zabawek, zaczyna się od niczego innego jak bezczelnego plagiatu. Plagiatu, którego Ruth Handler – „matka” Barbie – będzie się wielokrotnie wypierać.
Historię Barbie jako amerykańskiej kopii Bild Lilli poznałam, będąc dzieckiem zafascynowanym lalkami i filmami Barbie („Barbie w Dziadku do orzechów”, „Barbie z Jeziora Łabędziego”, „Księżniczka i żebraczka” – żeby wymienić absolutne klasyki), które wcześnie i względnie bezproblemowo pozyskało dostęp do internetu. Plastikowa Lilli, wzorowana na pikantnych obrazkach publikowanych w niemieckim brukowcu „Bild”, była długonogą, krągłą blondyną, która funkcjonowała w obiegu jako prezent dla przyszłego pana młodego z okazji wieczoru kawalerskiego albo zabawna ozdoba męskiego biura. W zestawie znajdowały się lalka, ubranka i miniaturowe numery „Bilda”. Hitt, czerpiąc z wielu niekiedy sprzecznych ze sobą źródeł, spekuluje, że Handler po raz pierwszy zobaczyła Bild Lilli nie podczas wyprawy na kontynent, gdzie ta była stosunkowo popularnym gadżetem, ale w jednym z centrów handlowych, od którego jej dom dzieliło zaledwie kilka przecznic. Romantyczna historia powstania Barbie brzmi tak: Ruth Handler zobaczyła, jak jej córka Barbara bawi się lalkami, i że chętniej niż po quasinaturalistyczne bobasy sięga po papierowe postaci, na które nakłada papierowe ubranka. Ten widok dał jej do myślenia – może dziewczynki pragną dorośle wyglądających lalek? Takich, które nie będą wymagać w zabawie wcielania się w rolę opiekunki czy mamusi, ale umożliwią odgrywanie scen wyidealizowanego dorosłego życia, spotkań towarzyskich, pracy, radosnych przebieranek?
Mniej romantyczny, za to poparty przez Hitt dowodami scenariusz zakłada, że Handler wymyśliła tę historię, żeby sprzedać ją razem ze splagiatowaną lalką, która tak dobrze przyjęła się w Europie i która pachniała nowoczesnym przemysłem. Po okresie okołowojennej stagnacji produkcji zabawek należało się odkuć. Żeby projekt okazał się opłacalny, wytwarzanie trzeba było zlecić za granicę, czyli do Azji, i powierzyć ją harującym za głodowe stawki kobietom i dzieciom. Tak powstała Barbie, która po Bild Lilli odziedziczyła twarz, fryzurę, kształt ciała i outfit, a po córce Handler imię.
To, co Hitt zrobiła w „Barbielandzie”, można, przynajmniej w części fragmentów, określić mianem dziennikarskiego śledztwa. Autorka przetrząsała archiwa, podróżowała, ścigała i wypytywała pracowników Mattela oraz firm, z którymi na różnych etapach swojego długiego istnienia producent Barbie konkurował. Sensacyjne rozdziały pochłania się szybko, a – co wyczytałam zdziwiona niektórymi niskimi ocenami na Goodreads – brakuje im tylko barbiowego splendoru, elementu nostalgii związanej z dorastaniem z Barbie, które nie łączyło się przecież z jakąkolwiek świadomością kontrowersji. No, może prócz tego, że każda lalka miała wytłoczony (za moich czasów nad pośladkami, jak swoisty „tramp stamp”) napis „Made In China/Indonesia”, budzący przeczucia niewolniczej harówki, o której wówczas sporo mówiło się w mediach.
Nie podzielam opinii czytelniczek i czytelników, którzy w ten sposób zapatrują się na „Barbieland”. Oparta na nostalgii i niedoprecyzowanej tęsknocie, po fisherowsku reakcyjna, marketingowa sieczka, która towarzyszyła premierze filmu z Margot Robbie, nie budziła we mnie nawet promila tych samych emocji, co po raz pierwszy zobaczona u koleżanki lalka Odette, w którą Barbie wcieliła się w filmie inspirowanym „Jeziorem łabędzim”. Tamto uczucie było znacznie bardziej pierwotne i chyba nawet odrobinę złowrogie. Nie wynikało z nostalgii za czymś, co już znałam, bo nie znałam niczego, ani z potrzeby odtworzenia wyidealizowanego obrazu jakiejś niedookreślonej przeszłości. Było gwałtowne, zachłanne, skierowane na przystrojoną w tiule i świecące skrzydełka Barbie, którą najchętniej połknęłabym w całości. O dziwo, książka Tarpley Hitt wywołuje coś podobnego – teraz, kiedy trochę bardziej od oglądania Barbie w baletkach lubię czytanie o ohydnych, acz przewidywalnych patologiach wolnego rynku, dowcip i detektywistyczne zacięcie autorki w jakiś sposób sprawiły, że na myśl o Barbie znowu się podekscytowałam.
Hitt opisuje nie tylko finansowe czy prawne konflikty firmy Mattel, ale też relacje pomiędzy fenomenem Barbie a sytuacją społeczno-polityczną. Zauważa, że Handler nie popierała urlopów macierzyńskich czy świadczeń zdrowotnych dla pracowników zatrudnionych na mniej niż cały etat (co w strukturach firmy najczęściej dotyczyło matek), choć jednocześnie chętnie korzystała na tym, że jej produkt kojarzony był z nowocześniejszym modelem kobiecości. Brakuje mi jednak w „Barbielandzie” bardziej zniuansowanego podejścia do kwestii feministycznej, bo nie zadowala mnie czytanie fragmentów z „Mistyki kobiecości” Betty Friedan ani nazywanie samej Friedan dziennikarką lewicową (autorka ta, owszem, miała przeszłość publicystyczną, w której opowiadała się za ideałami lewicowymi, ale to nie z tym jest współcześnie kojarzona). Tak samo dziwaczne wydaje mi się wymienianie Friedan w jednym zdaniu z Angelą Davis. To jednak – biorąc pod uwagę faktyczny temat książki – usterki raczej drobne i niewpływające na całokształt publikacji. Hitt sporo miejsca poświęca w książce problemom dotyczącym pracy, nielegalnych zagrywek firmy Mattel, wykorzystywania władzy do eliminowania etyczniej postępującej konkurencji – i to stanowi nie tylko rdzeń „Barbielandu”, ale i jego największą zaletę.
Nietrudno się domyślić, że Mattel ma wiele do ukrycia. Prócz nieco bardziej wysublimowanych oszustw i machlojek, które Hitt demaskuje w kolejnych rozdziałach, szeroko sprawozdając akta sądowe, sama historia Barbie, jak wielu innych zabawek, zaczyna się od niczego innego jak bezczelnego plagiatu. Plagiatu, którego Ruth Handler – „matka” Barbie – będzie się wielokrotnie wypierać.
Historię Barbie jako amerykańskiej kopii Bild Lilli poznałam, będąc dzieckiem zafascynowanym lalkami i filmami Barbie („Barbie w Dziadku do orzechów”, „Barbie z Jeziora Łabędziego”, „Księżniczka i żebraczka” – żeby wymienić absolutne klasyki), które wcześnie i względnie bezproblemowo pozyskało dostęp do internetu. Plastikowa Lilli, wzorowana na pikantnych obrazkach publikowanych w niemieckim brukowcu „Bild”, była długonogą, krągłą blondyną, która funkcjonowała w obiegu jako prezent dla przyszłego pana młodego z okazji wieczoru kawalerskiego albo zabawna ozdoba męskiego biura. W zestawie znajdowały się lalka, ubranka i miniaturowe numery „Bilda”. Hitt, czerpiąc z wielu niekiedy sprzecznych ze sobą źródeł, spekuluje, że Handler po raz pierwszy zobaczyła Bild Lilli nie podczas wyprawy na kontynent, gdzie ta była stosunkowo popularnym gadżetem, ale w jednym z centrów handlowych, od którego jej dom dzieliło zaledwie kilka przecznic. Romantyczna historia powstania Barbie brzmi tak: Ruth Handler zobaczyła, jak jej córka Barbara bawi się lalkami, i że chętniej niż po quasinaturalistyczne bobasy sięga po papierowe postaci, na które nakłada papierowe ubranka. Ten widok dał jej do myślenia – może dziewczynki pragną dorośle wyglądających lalek? Takich, które nie będą wymagać w zabawie wcielania się w rolę opiekunki czy mamusi, ale umożliwią odgrywanie scen wyidealizowanego dorosłego życia, spotkań towarzyskich, pracy, radosnych przebieranek?
Mniej romantyczny, za to poparty przez Hitt dowodami scenariusz zakłada, że Handler wymyśliła tę historię, żeby sprzedać ją razem ze splagiatowaną lalką, która tak dobrze przyjęła się w Europie i która pachniała nowoczesnym przemysłem. Po okresie okołowojennej stagnacji produkcji zabawek należało się odkuć. Żeby projekt okazał się opłacalny, wytwarzanie trzeba było zlecić za granicę, czyli do Azji, i powierzyć ją harującym za głodowe stawki kobietom i dzieciom. Tak powstała Barbie, która po Bild Lilli odziedziczyła twarz, fryzurę, kształt ciała i outfit, a po córce Handler imię.
To, co Hitt zrobiła w „Barbielandzie”, można, przynajmniej w części fragmentów, określić mianem dziennikarskiego śledztwa. Autorka przetrząsała archiwa, podróżowała, ścigała i wypytywała pracowników Mattela oraz firm, z którymi na różnych etapach swojego długiego istnienia producent Barbie konkurował. Sensacyjne rozdziały pochłania się szybko, a – co wyczytałam zdziwiona niektórymi niskimi ocenami na Goodreads – brakuje im tylko barbiowego splendoru, elementu nostalgii związanej z dorastaniem z Barbie, które nie łączyło się przecież z jakąkolwiek świadomością kontrowersji. No, może prócz tego, że każda lalka miała wytłoczony (za moich czasów nad pośladkami, jak swoisty „tramp stamp”) napis „Made In China/Indonesia”, budzący przeczucia niewolniczej harówki, o której wówczas sporo mówiło się w mediach.
Nie podzielam opinii czytelniczek i czytelników, którzy w ten sposób zapatrują się na „Barbieland”. Oparta na nostalgii i niedoprecyzowanej tęsknocie, po fisherowsku reakcyjna, marketingowa sieczka, która towarzyszyła premierze filmu z Margot Robbie, nie budziła we mnie nawet promila tych samych emocji, co po raz pierwszy zobaczona u koleżanki lalka Odette, w którą Barbie wcieliła się w filmie inspirowanym „Jeziorem łabędzim”. Tamto uczucie było znacznie bardziej pierwotne i chyba nawet odrobinę złowrogie. Nie wynikało z nostalgii za czymś, co już znałam, bo nie znałam niczego, ani z potrzeby odtworzenia wyidealizowanego obrazu jakiejś niedookreślonej przeszłości. Było gwałtowne, zachłanne, skierowane na przystrojoną w tiule i świecące skrzydełka Barbie, którą najchętniej połknęłabym w całości. O dziwo, książka Tarpley Hitt wywołuje coś podobnego – teraz, kiedy trochę bardziej od oglądania Barbie w baletkach lubię czytanie o ohydnych, acz przewidywalnych patologiach wolnego rynku, dowcip i detektywistyczne zacięcie autorki w jakiś sposób sprawiły, że na myśl o Barbie znowu się podekscytowałam.
Hitt opisuje nie tylko finansowe czy prawne konflikty firmy Mattel, ale też relacje pomiędzy fenomenem Barbie a sytuacją społeczno-polityczną. Zauważa, że Handler nie popierała urlopów macierzyńskich czy świadczeń zdrowotnych dla pracowników zatrudnionych na mniej niż cały etat (co w strukturach firmy najczęściej dotyczyło matek), choć jednocześnie chętnie korzystała na tym, że jej produkt kojarzony był z nowocześniejszym modelem kobiecości. Brakuje mi jednak w „Barbielandzie” bardziej zniuansowanego podejścia do kwestii feministycznej, bo nie zadowala mnie czytanie fragmentów z „Mistyki kobiecości” Betty Friedan ani nazywanie samej Friedan dziennikarką lewicową (autorka ta, owszem, miała przeszłość publicystyczną, w której opowiadała się za ideałami lewicowymi, ale to nie z tym jest współcześnie kojarzona). Tak samo dziwaczne wydaje mi się wymienianie Friedan w jednym zdaniu z Angelą Davis. To jednak – biorąc pod uwagę faktyczny temat książki – usterki raczej drobne i niewpływające na całokształt publikacji. Hitt sporo miejsca poświęca w książce problemom dotyczącym pracy, nielegalnych zagrywek firmy Mattel, wykorzystywania władzy do eliminowania etyczniej postępującej konkurencji – i to stanowi nie tylko rdzeń „Barbielandu”, ale i jego największą zaletę.
Tarpley Hitt: „Barbieland. Historia nieautoryzowana”. Przeł. Ewa Skórska. Wydawnictwo Marginesy. Warszawa 2026.
| Zadanie dofinansowane ze środków budżetu Województwa Śląskiego. Zrealizowano przy wsparciu Fundacji Otwarty Kod Kultury. |
![]() |
![]() |









ISSN 2658-1086

