ISSN 2658-1086

15 listopada 22 (550) / 2026

Maria Janoszka,

CIĘŻAR KOSTECZKI (MICHAŁ MENCFEL: 'SZALEŃSTWO UPAMIĘTNIANIA. PRAKTYKI ANTYKWARYCZNE I KULTURA PAMIĄTKI NA ZIEMIACH POLSKICH W EPOCE SENTYMENTALIZMU')

A A A
„muzeów” (w znaczeniu wtedy jeszcze nieistniejącym) w Puławach – Świątyni Sybilli i Domu Gotyckiego – doczekała się już wnikliwych omówień, by wymienić tylko „Izabelę Czartoryską. Polskość i europejskość” (1998) Aliny Aleksandrowicz oraz „Pamięć sentymentalną. Praktyki pamięci w kręgu Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk i w Puławach Izabeli Czartoryskiej” (2014) Hanny Jurkowskiej. W szczególności ta druga praca, dogłębnie analizująca mechanizmy „pamięciotwórcze” wykorzystywane przez księżną w celu świadomego kształtowania pamięci zbiorowej narodu pozbawionego własnej państwowości, wydaje się bliska duchem książce Michała Mencfela.

Pomysłodawczyni, założycielka i animatorka pierwszej na ziemiach polskich przestrzeni o charakterze muzealnym pod piórem badacza zyskuje jednak nieco inne ukonkretnienie, choć o złożonych strategiach kształtowania pamięci będzie tu wielokrotnie mowa. Dzieje się tak dzięki koncentracji na wybranych pamiątkach z Domu Gotyckiego, z których nie wszystkie mają związek z polską historią i kulturą, wszystkie wpisują się zaś w nurt zrodzonego jeszcze w czasach renesansu, a bardzo popularnego w XVIII wieku antykwaryzmu, zainteresowanego wszelkimi materialnymi śladami przeszłości w duchu przekonania, że „przedmioty materialne – nazywane na ogół starożytnościami lub pamiątkami – bezpośrednio i empirycznie doświadczone, są równie wiarygodnym jak przekazy pisane, jeśli nie wręcz pod pewnymi względami uprzywilejowanym źródłem wiedzy o przeszłości” (s. 13). Mencfel mocniej podkreśla też europejskie korzenie zainteresowań Czartoryskiej, wskazując jej pasję antykwaryczną jako podstawowy impuls dla działalności kolekcjonerskiej, dopiero w warunkach porozbiorowych przekształcającej się w wielopoziomowy program podtrzymywania tradycji i pamięci narodowej, przede wszystkim dzięki strategiom o silnym wymiarze afektywnym.

Strategie te, jak pokazują analizy autora, nie rodzą się bynajmniej wyłącznie wokół pamiątek gromadzonych w celu upamiętnienia narodowej przeszłości, z pobudek patriotycznych, lecz towarzyszą w zasadzie wszelkim motywacjom antykwarycznego kolekcjonerstwa, wśród których można wskazać zaciekawienie rozmaitymi „osobliwościami” z przeszłości, kult ważnych dla historii czy kultury postaci lub miejsc, umiłowanie lokalności czy wreszcie indywidualne wspomnienia, zainteresowania bądź reakcje emocjonalne. Rozmaite mechanizmy dowartościowywania błahostki to zjawisko niejako immanentnie związane z antykwaryzmem – kolekcjonowane rzeczy, najczęściej drobiazgi o niewielkim znaczeniu historycznym, a nieraz i o podejrzanej autentyczności, same w sobie są nieme, wymagają więc uruchomienia odpowiedniej „maszynerii” (zob. s. 88, 324), która pozwoli im przemówić. Pomysł wykreowania przestrzeni ekspozycyjnej dla pamiątek przeszłości narodowej w Świątyni Sybilli korzysta więc w dużej mierze ze strategii wypracowanych wcześniej w obrębie antykwaryzmu, ugruntowanych jeszcze przez ukształtowaną w ramach nurtu sentymentalnego postawę „ocalania sercem” (sensu, obrazów przeszłości itd.) i dostrzegania wartości emocjonalnej w rzeczach na pozór mało istotnych.

Jak pokazuje Mencfel, już sama topografia parku puławskiego i usytuowanie budynków „muzealnych” miały moc sensotwórczą: akcentowały związki z szeroko pojętą kulturą europejską i religią oraz długie tradycje rodowe Czartoryskich (zob. s. 119). Oprowadzający po ekspozycji dbali o odpowiednią oprawę retoryczną opowieści o zbiorach, których porządek, miejsce i sposób ekspozycji, obecność inskrypcji, wreszcie przemyślane oprawy składały się na skomplikowany układ czynników wywołujących silne emocje. Całość dopełniały zaś opisy pamiątek w specjalnych katalogach – nieraz bardzo rozbudowane, nierzadko poświęcone postaciom historycznym, które te pamiątki reprezentowały. Nie bez powodu wskazywano na podniosłą, niemal religijną atmosferę towarzyszącą odwiedzinom w Świątyni Sybilli i nie bez powodu otrzymała ona nazwę jednoznacznie wskazującą na miejsce sakralne. Dom Gotycki stał się zaś przestrzenią gromadzącą pamiątki o bardziej intymnym charakterze, tym silniej domagające się odpowiedniego komentarza i zespołu przemyślanych strategii dowartościowywania drobiazgu.

Wyodrębnione przez badacza trzy (a właściwie cztery) pamiątki z tych pokaźnych zbiorów na różne sposoby włączają się w główny nurt europejskiego antykwaryzmu, uruchamiając odmienne funkcje „maszynerii” aktywizującej pamięć afektywną i kulturową odwiedzających Dom Gotycki. Mniemana czaszka Jana Kochanowskiego (dziś już wiadomo, że to czaszka kobiety), wyjęta z grobu w kościele w Zwoleniu przez Tadeusza Czackiego, przywołuje antykwaryczną namiętność pozyskiwania nie tylko części ubioru, sprzętów domowych, broni itd., kamieni lub roślin z grobów bądź innych miejsc związanych z daną postacią, lecz także fragmentów ciał – kości, włosów, wszelkiego rodzaju szczątków grobowych. Rysuje to ciekawy obraz odmienności stosunku do ciał zmarłych w epoce powoli narastającej intymizacji doświadczenia śmierci i jej tabuizacji. Jednocześnie owo uznanie ciał zmarłych za formę pamiątki wydaje się jednym z wyrazistszych przykładów akcentowanego w tytule „szaleństwa” antykwaryzmu – pasja posiadania prowadzi kolekcjonerów do eksploracji (nierzadko niezbyt legalnej) trumien władców, bohaterów, wielkich poetów – niemal na granicy destrukcji (zob. s. 174). Obłęd pomnażania kolekcji symbolizuje Czacki, który zabiera z trumien ostatnich Jagiellonów i Wazów na Wawelu wiele cennych artefaktów, a w innych miejscach nie cofa się przed kradzieżą pożądanych przedmiotów. Jak zauważa Mencfel, zapewne niejeden z eksponatów zgromadzonych przez Czartoryską także ma takie właśnie źródło – dlatego też kolejne pokolenia (o zupełnie już innej wrażliwości), jak zaangażowany w ochronę krakowskich zabytków Ambroży Grabowski, uznają postacie Czackiego i Czartoryskiej za „Gotów i Wandalów nowych czasów” (s. 186), wiedzionych raczej żądzą zdobycia materialnej pamiątki niż pragnieniem zachowania integralności cennej „starożytności”.

Z kolei krzesło Szekspira – niewykluczone, że autentyczne – staje się obiektem bardzo ciekawych zabiegów (najprawdopodobniej) stylizatorskich, które skomplikowaną historię jego pozyskania wzbogacają o dodatkowe emocje. Lektura francuskich zapisków księżnej z podróży po Anglii i Szkocji w 1790 roku prowadzi Mencfela do wniosku o niedokładności polskiego tłumaczenia, które sugeruje, że krzesło zostało zakupione już podczas jednodniowej wizyty Izabeli w Stratford-upon-Avon. Tymczasem chodzi raczej o cząstkę morwy, która według tradycji miała zostać zasadzona ręką pisarza, później zaś – nawet po ścięciu – służyć jako materiał tysięcy pamiątek. Analiza tekstów angielskich pozwala rozłożyć proces zakupu pamiątki na dwa etapy – niewzruszona początkowo właścicielka domu po kilku miesiącach godzi się na sprzedaż siedziska i oparcia wysłannikowi księżnej, pozostawiając jednak nogi (krzesło zostanie szybko odbudowane, by stać się – jak i poprzednio – źródłem pamiątek). Trzy dekady później Czartoryska wspomina zaś w katalogowym opisie pamiątki o młodej mieszkance domu, fanatycznie wielbiącej Szekspira, pozbawionej przez ospę słuchu i mowy, co dodatkowo wzmaga dramatyzm sceny, dziewczyna reaguje bowiem głęboką rozpaczą na wieść o sprzedaży krzesła, a rozpacz wywołuje krwotok z ust i nosa oraz omdlenie. Zdaniem Mencfela wiele wskazuje na to, że Czartoryska bądź wykreowała tę postać, by podkreślić znaczenie z tak wielkim trudem pozyskanej pamiątki, bądź wspomnienia nienajmłodszej już pisarki uległy po latach dużemu odkształceniu (zob. s. 232). Jest to jednak wymowny przykład integralnej funkcji opowieści, która uczestniczy w nadawaniu wyrazistych znaczeń niemej pamiątce, poddanej teatralizacji także za pomocą odpowiedniego sposobu ekspozycji i oprawy.

Oprawa jako źródło dodatkowych sensów odgrywa także bardzo ważną rolę w dwóch ostatnich z omawianych pamiątek. Przywiezione matce z podróży przez Marię Wirtemberską i Adama Jerzego Czartoryskiego cząstka z szafki Petrarki i kostka z dłoni Laury nie mają już tak dramatycznej historii jak zakup krzesła Szekspira. Wpisują się za to w jeden z ulubionych tematów księżnej – wizję miłości idealnej. Cześć dla słynnego liryka włoskiego splata się z uwielbieniem dla wzorca uczucia stałego, niezachwianego, choć nieszczęśliwego. Kształt małego pojemnika na obydwie pamiątki – półkuli o okrągłej gałce na czubku – sugeruje sensy erotyczne, przypomina bowiem kobiecą pierś, lecz przegroda oddzielająca od siebie obydwie pamiątki zdaje się odzwierciedlać nieprzekraczalną granicę między poetą a jego idealną kochanką. Mencfel wychwytuje tu ciekawe, łatwe do przeoczenia niuanse: materiał wykonania – agat – może łączyć się z legendą o męczeństwie św. Agaty, której obcięto piersi, lub z Wenus, boginią miłości (zob. s. 262–264). Z kolei stworzony przez Czartoryską rozbudowany opis katalogowy obu pamiątek nie tylko akcentuje piękno trwałego uczucia, lecz czyni także Laurę – identyfikowaną jako Laura de Sade – uczestniczką spotkań szlachetnych dam na zamku de Romanin w Prowansji, gdzie występuje w roli arbiterki piękna i cnoty, oceniając trubadurów i rycerzy (zob. s. 277). W ten sposób donna angelicata Petrarki bezpośrednio powiązana zostaje z motywami liryki prowansalskiej, twórczo przetwarzanymi przez poetę.

Rozprawę zamyka porównanie sylwetek księżnej Izabeli i Waltera Scotta, którego pasja antykwaryczna, nakierowana przede wszystkim na przeszłość i tradycje Szkocji (choć nie tylko) jest w Polsce raczej rzadko przywoływana. Mimo że trudno mówić o bezpośredniej inspiracji, między tym dwojgiem miłośników dawności występuje wiele interesujących podobieństw, jak kult pamiątki historycznej, afektywny stosunek do niej, potrzeba wpisywania jej w szersze ramy kulturowe, dostosowywanie własnej siedziby do gromadzonych zbiorów – jako „mówiącej” oprawy, rozwiązania architektoniczne „anektujące” fragmenty zabytków, wreszcie sława miejsca odwiedzanego przez liczne grupy turystów. Scott zdaje się także w podobny sposób ulegać sile opowieści, która przerywa narrację historiograficzną – m.in. w próbie stworzenia katalogu zbiorów – i przekształca ją w formę bardziej powieściową (zob. s. 311). Uruchomienie tak dobranych kontekstów europejskich nie tylko rysuje nowe tło dla refleksji nad działalnością księżnej, lecz pozwala też jeszcze dobitniej zaakcentować charakter stosowanych przez nią strategii dowartościowywania tych śladów przeszłości, którymi późniejsza historia „profesjonalna” nie będzie chciała się zbytnio interesować.

Sam autor – z odrobiną ironii – nazywa swoje podejście do opisywanych zjawisk „neoantykwaryzmem” (s. 14). Skupia się na rzeczach „błahych” (choć to epitet chyba już skutecznie wyrugowany z obszaru badań humanistycznych), badaniu przeszłości w mikroskali, z perspektywy tego, co mało istotne dla Wielkiej Historii. Trzeba przyznać, że gdyby nawet tej autocharakterystyki zabrakło we wstępie, skojarzenia czytelników i tak pobiegłyby w tę właśnie stronę – „Szaleństwo upamiętniania” to też trochę „szaleństwo” rozrastających się wciąż kontekstów historyczno-kulturowych, relacji, analogii bądź asocjacji, tropów oczywistych i nieoczywistych, pewnych i odkrytych może przy sporej dozie szczęścia, doskonale korespondujących z obrazem antykwariusza jako zbieracza drobiazgów, przydającego najdrobniejszym nawet detalom głębie znaczeń. To także praca bardzo bogata faktograficznie – sięga do obfitej, wielojęzycznej literatury podmiotu i przedmiotu, pozwalającej przedstawić i szkicowy zarys dziejów samego antykwaryzmu, i przemiany w stosunku do zabytków przeszłości (od nieraz destrukcyjnej żądzy posiadania do ochrony jako dobra publicznego), a mimo różnicy ponad dwustu lat bardzo znajome obrazy mód turystycznych oraz kreatywnego przemysłu pamiątkarskiego (np. cudownie odradzające się krzesła Szekspira i drewno z jego morwy). Równie obfity materiał ilustracyjny pozwala m.in. dokładnie przypatrzeć się eksponatom, których zwykły gość muzeum nie może dotknąć, wziąć do ręki czy otworzyć. Powstaje dzięki temu praca, która w analizie swoistej „immersyjności” muzealnego projektu Izabeli Czartoryskiej w pewien sposób także staje się immersyjna.

Upomniałabym się tylko o trochę większą precyzję w formułowaniu informacji bibliograficznych. Widać tu dość dużą konsekwencję w przywoływaniu rękopisów i pierwodruków (choć mamy i niejeden wyjątek), jednak bez informacji o dostępnych krytycznych wydaniach współczesnych. Mencfel pomija całkowicie m.in. edycję „Pism literackich i estetycznych. Antologii” Izabeli Czartoryskiej w opracowaniu Anety Kwiatek (Kraków 2014), cytując opisy pamiątek z Domu Gotyckiego wprost z manuskryptu, a „Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów” z pierwodruku. Choć korzystanie z rękopisów można uzasadnić niepełnością wydania Kwiatek (które zawiera wybór szkiców katalogowych, obejmuje wszakże te najbardziej istotne dla pracy autora), brak jakiejkolwiek wzmianki o istnieniu edycji współczesnej kreuje niezgodny z rzeczywistością obraz dostępności (a raczej niedostępności) dorobku twórczego Czartoryskiej – ze szkodą dla wizerunku polskiego edytorstwa (podobnie sprawa ma się m.in. z Krasickim i Naruszewiczem).

Podróż przez różne obszary sentymentalnego antykwaryzmu dostarcza wielu fascynujących historii i wnikliwie analizowanych szczegółów, dając rzeczom głos – choć inny od tego, którym obdarzała je księżna Czartoryska. Ta nieraz labiryntowa wędrówka z Puław do Stratford-upon-Avon, Arquà, Porycka, Awinionu, Abbotsford, Krakowa, Paryża i wielu jeszcze innych miejsc skłania też jednak do refleksji nad ponadepokową i ponadnarodową relacją doświadczenia nietrwałości porządku świata (od reformacji, przez rewolucję francuską i rozbiory, do epoki napoleońskiej) oraz prób jego ocalenia w kolekcji pamiątek. Świat rzeczy – nawet jeśli to tylko kruchy drobiazg: kosteczka, odłamek, zasuszone trawki – zdaje się oferować jakiś rodzaj zakorzenienia, choćby poprzez opowieść.
Michał Mencfel: „Szaleństwo upamiętniania. Praktyki antykwaryczne i kultura pamiątki na ziemiach polskich w epoce sentymentalizmu”. Wydawnictwo słowo/obraz terytoria. Gdańsk 2026.