Najnowsza publikacja Tomasza Sobieraja, „W sieci natury i kultury. Bolesław Prus wobec dylematów światopoglądowych swojej epoki”, stanowi przegląd wybranych aspektów z rozważań Bolesława Prusa oraz tego, jak łączą się one z nurtami myśli filozoficznej i kontekstami kulturowo-społecznymi wieku XIX. Twórczość Prusa, zarówno publicystyczna, narracyjna, jak i niepublikowana, obfituje w przemyślenia o tematyce społecznej, politycznej, technologiczno-naukowej i filozoficznej, które miały niemały wpływ na życie intelektualne Królestwa Polskiego, dlatego cieszą publikacje rozwijające, porządkujące i wpisujące myśl pisarza w otaczające go konteksty kulturowe.

Książka składa się zarówno z nowych rozważań, jak i dwóch rozdziałów, które ukazały się wcześniej w publikacjach zbiorowych. Decyzja o ich zebraniu jest jak najbardziej uzasadniona. Treści te uzupełniają się wzajemnie. Zdaje się, że dwa pierwsze rozdziały mają charakter przeglądowy. W rozdziale „Między antropo- a biocentryzmem. Meandry światopoglądu Bolesława Prusa” autor wskazuje na połączenia elementów światopoglądu Prusa z konceptami epoki. Rozdział drugi („O technice”) skupiony jest wokół kontrowersji etycznych, które wywołał rozwój technologii – wyniszczenie natury, kolonializm. Są to jednak zagadnienia tak obszerne, że nie sposób omówić ich w jednym rozdziale, tym samym zostały one jedynie zaznaczone.

W trakcie lektury pierwszych dwóch rozdziałów czytelnik, czytelniczka, może odczuwać dezorientację – odnoszą się one do wiedzy zaprezentowanej później. W następnych rozdziałach bardziej szczegółowo została przeprowadzona argumentacja. Przykład może stanowić pierwsze w publikacji zastosowanie terminu „antropocen”, zdefiniowanego wówczas tylko jako „określony model epistemiczny o wyraźnym nacechowaniu ideologicznym” (s. 15). Dopiero w trzecim rozdziale autor precyzuje i szczegółowo omawia, w jakim dokładnie ujęciu posługuje się tym terminem. Wydaje się, że większą korzyścią dla czytelników/czytelniczek byłoby umiejscowienie pierwszych rozdziałów w dalszej części książki. Reedycja nie będzie jednak konieczna, jeśli założymy, że to ukłon wydawnictwa w stronę odbiorców i odbiorczyń preferujących alternatywne zapoznawanie się z książkami, czytającymi od środka… 

Szczęśliwie publikacja nie stanowi jedynie przekroju myśli Prusa. Wybrane zagadnienia autor omawia w sposób wnikliwy, wnosząc tym istotny wkład do stanu badań. Szczególnie interesujące są zaprezentowane w rozdziale „Pamięć (historii) w polityce. Uwagi o historiozoficznej i politycznej myśli Bolesława Prusa” badania nad stosunkiem Prusa do polskiej historiozofii. Refleksja pisarza stoi bowiem w opozycji do postawy romantycznych zrywów niepodległościowych. Sobieraj prezentuje genezę tego podejścia, która wiąże się z działalnością powstańczą Prusa w młodości. Szczególnie interesująca w tym kontekście jest również społeczno-historyczna refleksja pisarza o Polakach jako narodzie, który znajduje się albo w stanie zbiorowego snu, albo hipnozy, lecz nigdy nie w poczuciu rzeczywistości. Kolejną ciekawą wyeksponowaną przez badacza kwestią okazuje się spojrzenie Prusa na postać Napoleona, które również podąża inną drogą niż pamięć zbiorowa narodu. Stanowić to może wartościowe uzupełnienie, chociażby do analizy przemyśleń Ignacego Rzeckiego w „Lalce”.

Innym istotnym elementem jest obszernie opisana przez autora w rozdziale „Jeszcze o traktacie »Szkic programu w warunkach obecnego rozwoju społeczeństwa«” wymiana ideowa Prusa i Ludwika Krzywickiego. Stanowiło to konfrontację między reprezentowaną przez Prusa organistyczną wizją społeczeństwa a rodzącą się perspektywą marksistowską. Zasługuje na uwagę również samo wnikliwe opracowanie organicystycznego podejścia Prusa, z wpisaniem go w kontekst zarówno współczesnych mu publicystów i publicystek, jak i myśli Jean-Baptiste Lamarcka, Herberta Spencera, Charlesa Darwina czy Henry’ego Thomasa Buckle’a.

Ostatni rozdział („Summa matephysicae. Glosa do »Emancypantek«”) stanowi ciekawy wkład w badania nad „Emancypantkami”. Tytułowa glosa porusza najistotniejsze wątki filozoficzne summa matephysicae Prusa z „Emancypantek” – wykładu profesora Dębickiego z ostatniego tomu powieści, który splata w sobie tematykę antropologiczną, eschatologiczną, kosmologiczną, metafizyczną oraz epistemologiczną. Badacz rozwija i osadza wskazane zagadnienia w kontekście myśli epoki. Cenną informację stanowi również zarysowana przez Sobieraja historia recepcji wykładów Dębickiego. Wątpliwość budzi jednak utożsamianie powieściowego profesora z samym Prusem. Chociaż uczynili to już pierwsi krytycy i takie podejście wpisuje się w tradycję recepcji i interpretacji, to brakuje w publikacji rewizji tego stanowiska, lub chociażby ponownego uzasadnienia, dlaczego właściwie światopogląd pisarza powinien być identyfikowany z tym, co wypowiada bohater powieści.  

Książka stanowi efekt wieloletniej pracy Sobieraja nad twórczością Prusa – po pierwsze część rozdziałów stanowią publikowane wcześniej artykuły, po drugie autor opracował edycję krytyczną „Emancypantek”, będącą częścią wydania zbiorowego „Pism Wszystkich” Bolesława Prusa pod redakcją Beaty K. Obsulewicz. Niezwykle cieszy obserwacja tego, jak nowa edycja napędza stan badań nad myślą pisarza. Praca „W sieci natury i kultury” jest tego doskonałym przykładem, porządkuje ona i kategoryzuje istotne wątki filozoficzne w dorobku Prusa i stanowi wartościowy punkt wyjścia do dalszych badań.

Tomasz Sobieraj: „W sieci natury i kultury. Bolesław Prus wobec dylematów światopoglądowych swojej epoki”. Wydawnictwo Universitas. Kraków 2022.