ISSN 2658-1086
Wydanie bieżące

1 czerwca 11 (467) / 2023

Natalia Barańska,

UKOJENIE I POSTPAMIĘĆ ('SUZUME')

A A A
Gdy niebo zmienia kolor na czerwony, a ziemia drży, Japonia kolejny raz staje na krawędzi katastrofy. Film skupia się wokół Suzume, 17-letniej dziewczyny, która wraz z ciotką mieszka w miasteczku w prefekturze Miyazaki. W drodze do szkoły Suzume poznaje Sōtę, który podróżuje po kraju w poszukiwaniu magicznych drzwi znajdujących się w opuszczonych i zaniedbanych lokalizacjach. Zza drzwi wyłaniają się czerwono-czarne chmury zwane mimizu (nazywane przez chłopaka „Robakiem”), będące bezpośrednią przyczyną trzęsień ziemi. Wyzwaniem bohaterów jest zamknięcie tych drzwi, zapobiegając masowemu zniszczeniu, zanim będzie za późno. Nad bohaterką ponownie wisi groźba w postaci klęski żywiołowej. Dziewczyna, która pamięta katastrofę z dzieciństwa, wyrusza w podróż przez kraj w celu ujarzmienia niszczycielskich mocy razem z Sōtą, którego rodzina od pokoleń zamyka drzwi, dbając o bezpieczeństwo kraju. Tajemniczy kot o imieniu Daijin przemienia jednak Sōtę w krzesło.

Najnowszy film Makoto Shinkaiego to kolejna (zaraz po „Your Name” i „Weathering With You”) kreacja zakorzeniona w tragedii, funkcjonująca w ramach shinkaiowskiego kina katastroficznego. „Suzume” jest wizualną metaforą nieprzepracowanej żałoby i narodowej traumy w związku z wydarzeniami z 11 marca 2011 roku – katastroficznym trzęsieniem ziemi w Tōhoku. Shinkai jako jeden z twórców kinowych poruszających tematykę współczesnych kataklizmów (ekologicznych i nie tylko), nie ogranicza się jednak tylko do opowieści o przetrwaniu. Przewijającym się w jego twórczości motywem jest życie i funkcjonowanie w obliczu wszechobecnego zagrożenia, które niekoniecznie manifestuje się w świecie w sposób wyraźny, a pozostaje ukryte. Przypominając, że niemożliwe do przewidzenia katastrofy to drzwi, które mogą się otworzyć w najmniej oczekiwanym momencie.

Film przedstawia Suzume zmagającą się z emocjonalnymi demonami po tym, jak jako dziecko przeżyła trzęsienie ziemi, podczas którego zmarła jej matka. Od tamtej pory opiekuje się nią ciotka Tamaki, z którą łączy ją burzliwa relacja. W Japonii są tysiące ludzi takich jak Suzume, którzy zmuszeni byli opuścić swoje rodzinne miasta i przemieszczać się po całym kraju. Nawet po upływie dwunastu lat niektórzy z nich wciąż nie mogą wrócić, ponieważ ich miejsce urodzenia jest nadal objęte kwarantanną lub opustoszałe. Animacja zakorzeniona w tragicznej historii Japonii eksploruje uniwersalne tematy takie jak przyjaźń czy relacje rodzinne. W ramach recenzji najciekawsze wydaje się poświęcenie uwagi wątkom osadzonym w obszarze kultury japońskiej, z którymi Shinkai prowadzi dialog.

W filmie gigantyczne mimizu (w jęz. polskim „dżdżownica”) żyje w podziemnym wymiarze, grożąc wydostaniem się na zewnątrz, powodując wstrząsy i masowe zniszczenie. Zadaniem Sōty, a następnie Suzume, jest zapewnienie, że drzwi, które powstrzymują zagrożenie pod ziemią, pozostaną zamknięte. Geneza sposobu pojawiania się trzęsień ziemi w „Suzume” czerpie inspirację z japońskiej mitologii o gigantycznym sumie (namazu), który żył głęboko pod terenami Japonii i powodował trzęsienia ziemi. Wielki sum według legendy pilnowany jest przez boga Takemikazuchiego za pomocą pieczęci. Opowieść stanowiła wyjaśnienie dla niezrozumiałych wtedy warunków geograficznych Japonii i tendencji do trzęsień ziemi (zob. Quin 2021: 2). W filmie Shinkaiego, zagrożenie nie przybiera formy stwora pokroju Godzilli, a jest kulminacją nieokreślonej masy, co uwydatnia nieprzewidywalność zagrożenia; to byt, który nie posiada świadomości i woli – tak samo jak klęski żywiołowe. Sama funkcja pieczęci również jest zachowana za pomocą postaci dwóch bogów: Daijina and Sadajina.

Podczas swojej podróży Suzume spotyka wiele postaci kobiecych, od których otrzymuje pomoc. W dalszym ciągu japońskie społeczeństwo kojarzone jest z deprecjonowaniem kobiet. Stereotypowo kobiety są słabsze i nie mają tej samej władzy społeczno-ekonomicznej co mężczyźni. Jednak w filmie główna bohaterka nie potrzebuje silnego mężczyzny, aby dotrzeć do celu. Bohaterka spotyka Chikę, nastoletnią córkę właścicieli lokalnej karczmy, a także Rumi, samotną matkę. Nie są to typy postaci, które japońskie społeczeństwo uznałoby za reprezentację osób uprzywilejowanych czy takich, które mogłyby pomóc bohaterce. Inna forma subtelnego komentarza społecznego przejawia się (nie pierwszy raz w filmografii Shinkaiego) w postaci osieroconej bohaterki – co stanowi niezgodę z zakorzenioną w Japonii idealizacją gospodarstw domowych z dwojgiem rodziców i z odrzuceniem społecznym sierot.

„Suzume” w interesujący sposób korzysta z nawyków i tradycji języka japońskiego. Zwrot Ittekimasu, który używany jest przy wyjściu z domu, oznacza „Idę i wrócę”, następnie osoba, zazwyczaj rodzic, odpowiada Itterasshai, czyli „Do zobaczenia wkrótce”. Gdy ktoś wraca do domu, mówi Tadaima, czyli „Wróciłem”, a osoba będąca w mieszkaniu odpowiada Okaeri, czyli „Witaj z powrotem”. W kontekście filmu wypowiedź Ittekimasu nabiera dodatkowego znaczenia, wzbogacona jest o dodatkową symbolikę, gdy zwróci się uwagę na wpisany w zwrot aspekt powrotu. „Suzume” eksploruje temat nieuświadomionego zagrożenia, które może nas zaskoczyć w każdej chwili, przekreślając w ten sposób możliwość powrotu. Powtarzana przez cały film fraza uwydatnia nieprzewidywalność katastrof i zagrożeń. Flashbacki z ludźmi mówiącymi Ittekimasu to otrzeźwiające przypomnienie podane przez Shinkaiego, aby nie brać za pewnik, że zawsze wrócimy pod koniec dnia do domu. W filmie obecna jest także klamra kompozycyjna, bazująca na przedstawionych zwrotach – na początku filmu słyszymy Suzume mówiącą Ittekimasu, gdy wychodzi do szkoły, a ostatnią kwestią bohaterki w filmie jest Okaeri, gdy wita z powrotem Sōtę.

Zawarty w filmie wątek czyhającej na nieświadomą ludzkość katastrofy jest mroczny i niepokojący, więc aby nadać opowieści lekkość, wprowadzono komicznego sidekicka Suzume, Sōtę zaklętego w postać krzesła. Krzesło na trzech nogach służy jako rodzaj komicznej ulgi. Sōta wprowadził absurdalny komizm, kiedy walczył zacięcie z kotem w parku rozrywki, czy gdy wyruszył za nim w pościg po całym mieście. Humor w ten sposób przedstawiony funkcjonuje jako element łagodzący ciągłe napięcie. Krzesło możemy odczytać również na drugim poziomie znaczeń – mebel, w które zaklęty jest Sōta, został porwany podczas tsunami i w ten sposób stracił jedną z nóg. Krzesło zostało wykonane przez matkę Suzume i, jeśli wziąć pod uwagę przywiązanie bohaterki do przedmiotu, najprawdopodobniej reprezentuje najważniejszy moment jej dzieciństwa i jedyną rzecz, która w wyniku katastrofy pozostała po jej matce. Utracony fragment mebla symbolizuje zniszczone dzieciństwo postaci, jej matkę i wszystkie inne straty, które poniosła w wyniku trzęsienia ziemi i tsunami. Mimo wszystko, zniszczone krzesło nadal pozwala bohaterowi żyć i w pełni sił przebiec całą Japonię.

Lokalizacje w filmie okazują się znane każdemu, kto chociaż trochę związany jest z kulturą japońską – łaźnie Onsen, szkoła, park rozrywki, linia kolejowa i tereny Tōhoku. W kontekście lokalnym mogą być one powiązane z poczuciem osobistej więzi i przywiązania emocjonalnego (samego reżysera, jak i społeczeństwa japońskiego). W wymiarze bardziej globalnym, przedstawione lokalizacje mogą reprezentować miejsca stanowiące część naszej codzienności. Sōta mówi Suzume, że musi wsłuchać się i usłyszeć głosy przeszłości, aby skutecznie zamknąć drzwi. Sceny w opuszczonych lokalizacjach zabarwiono nostalgiczną atmosferą, tęsknotą za tym, co kiedyś było.

Wśród młodego pokolenia Japończyków wspomnienia z 2011 zanikają lub nie są wcale obecne ze względu na wiek. Shinkai przedstawia piętno katastrofy nastoletnim widzom i dzieli się z nimi tym doświadczeniem. „Suzume” to opowieść o nadziei – pośród żalu i straty – która bada zbiorowe japońskie doświadczenie nostalgii i amnezji. Tęsknota za tym, co mogło się stać i co kiedyś było, towarzyszy zanikaniu wspomnień związanych z ludźmi i miejscem reprezentowanym za pomocą opuszczonych lokalizacji. Produkcja ma potencjał łączenia pokoleń i ich wspomnień w ramach postpamięci, przekazując ją młodszej generacji. Najbardziej znaczące wydarzenia we współczesnej historii Japonii, takie jak klęska podczas II wojny światowej, przedstawiano za pomocą anime, które pozwala historii i pamięci przekształcić się w mit, a nawet w fantazję, ostatecznie tworząc doświadczenie, pozwalające na przepracowanie tego, co można nazwać traumą historyczną (zob. Napier 2005: 1). W takich samych kategoriach proponuję odczytanie tematyki filmu „Suzume”. Od katastrofy minęło dwanaście lat (w filmie, jak i w rzeczywistości), Shinkai sprawia, że pamięć o niej nie wyblaknie, a osoby pamiętające tragedię mogą potencjalnie doznać ukojenia w trakcie seansu. Jednocześnie temat filmu zapewnia – tak jak robi to Suzume w stosunku do swojego przeszłego „ja” w kulminacyjnym momencie filmu – że życie idzie naprzód. Tę scenę odczytuję na dwóch płaszczyznach, nie tylko na poziomie indywidualnym głównej bohaterki, ale także tym bardziej makrospołecznym w przestrzeni pozafilmowej, gdzie dostrzegam symboliczne kojenie narodu japońskiego.

Podróż głównej bohaterki i krzesełka zaczyna się jako przygoda motywowana ciekawością, a w ostateczności przeradza się w misję poszanowania utraconych i opustoszałych miejsc oraz wspomnień, rozpoczynając proces kreowania postpamięci na temat wydarzeń z 2011 roku. „Suzume” w swoim rdzeniu jest opowieścią o pamięci i współczuciu, a także obejmuje tematykę istnienia człowieka w obliczu nieuświadomionego zagrożenia czyhającego w ukryciu.

LITERATURA:

M. Quin: „Geomyths and Catfish Prints: An Analysis of the 1855 Ansei Earthquake in Japan” Tom 4. South Orange 2021.

S.J. Napier: „World War II as Trauma, Memory and Fantasy in Japanese Animation”. „The Asia-Pacific Journal: Japan Focus” 2005, t. 3, nr 5. https://apjjf.org/-Susan-J.-Napier/1972/article.html.
„Suzume” („Suzume no Tojimari”). Scenariusz i reżyseria: Makoto Shinkai. Obsada: Nanoka Hara, Hokuto Matsumura i in. Japonia 2022, 122 min.