ISSN 2658-1086
Wydanie bieżące

15 czerwca 12 (492) / 2024

Oskar Bularz,

ZDRADZONA REWOLUCJA ('FOLWARK ZWIERZĘCY', REŻ. JAN KLATA)

A A A
Siedemdziesiąt lat temu George Orwell, tworząc „Folwark Zwierzęcy” jako krytykę stalinizmu, napisał dzieło ponadczasowe, które wciąż pozostaje aktualne. Sceniczną adaptację powieści można oglądać obecnie w Teatrze Śląskim im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach. Wyreżyserował ją Jan Klata. Trzeba przyznać, że spektakl wywołuje podobnie silne wrażenie jak sama powieść, choć reżyser osadza ją w nowym kontekście. 

Jan Klata, reżyser o ugruntowanej pozycji w polskim teatrze, zyskał sławę dzięki swoim odważnym i często kontrowersyjnym interpretacjom klasycznych dzieł. Jego adaptacja „Folwarku Zwierzęcego” nie stanowi tu wyjątku. Reżyser nie boi się odwołań do współczesnych realiów politycznych, co w konsekwencji sprawia, że spektakl jest dziełem krytycznym i angażującym. „Folwark zwierzęcy” Klaty jest jednak nie tylko ostrzeżeniem przed totalitaryzmem oraz diagnozą współczesnych mechanizmów władzy i manipulacji. Poza kontekstem politycznym bardzo wyraźnie manifestuje się tutaj inny aktualny problem, jakim jest okrutne i bezrefleksyjne traktowanie zwierząt. Jest to odświeżające odczytanie powieści Orwella, proponujące zmianę perspektywy. 

Reżyser umiejętnie balansuje między wiernym oddaniem ducha oryginału a wprowadzaniem nowych, współczesnych elementów w zakresie warstwy wizualnej i dźwiękowej, co czyni adaptację zarówno hołdem dla Orwella, jak i odrębnym dziełem artystycznym. Scenografia autorstwa Justyny Łagowskiej jest minimalistyczna, ale spełnia swoje zadanie, pobudzając widza do wyobraźni. Stanowi ją przede wszystkim ogromna obrotowa ściana, będąca murem folwarku, jak i tablicą, na której zapisywane są przykazania ustanawiające nowy porządek. Kostiumy zaprojektowane przez Konrada Parola są kluczowe dla przeniesienia zwierzęcych postaci na ludzką scenę. Stroje aktorów, choć nieoczywiste, pasują do określonych zwierząt. W połączeniu z aktorskim kunsztem stanowią ciekawą kreację, która subtelnie nawiązuje do cech poszczególnych zwierząt, a zarazem unika dosłowności. Taki zabieg pozwala skupić się na charakterach i zachowaniach zwierzęcych postaci, a nie na ich zewnętrznych atrybutach. Szczególnie wyróżniają się odtwórcy ról świń: dyktator folwarku Napoleon (Bartłomiej Błaszczyński), Kwikacz, czyli szef napoleońskiej propagandy (Marcin Gaweł) oraz późniejszy oponent Napoleona, Chrumak (Michał Piotrowski). Ich interpretacje postaci są groteskowe, pełne „świńskich manier” – podczas dialogów i monologów aktorzy charakterystycznie chrumkają i kwiczą. Szybko jednak okazuje się, że proponowany przez świnie nowy ład niewiele ma wspólnego z groteską.

Duże znaczenie w spektaklu ma muzyka – przede wszystkim otwierająca i wieńcząca spektakl piosenka „Enough About Human Rights” Moondoga, a także elektroniczne utwory Otto von Schiracha. Największe wrażenie robi długa scena masowej egzekucji. Świńskie maski, akty mordu przy akompaniamencie agresywnej muzyki i powiększający się stos trupów odzwierciedlają totalitarne reguły funkcjonowania folwarku zarządzanego przez Napoleona. Istotnym elementem muzycznym są też dźwięki maszyn i zwierząt, pochodzące z kompozycji Matthew Herberta, które dodają realizmu i przypominają o industrialnym kontekście folwarku.

„Folwark Zwierzęcy” w reżyserii Jana Klaty to spektakl, który angażuje widza na wielu poziomach. Przedstawienie jest nie tylko adaptacją klasyki literatury, ale również istotnym komentarzem na temat natury ludzkiej. Reżyser skupia się zarówno na krytyce autokratycznej władzy, jak i podnosi kwestię chowu zwierząt oraz ich skrajnej eksploatacji w dzisiejszej sytuacji gospodarczej. W jednej ze scen grający Kwikacza Marcin Gaweł przedstawia statystyki uboju zwierząt na świecie, co należy odczytywać jako wyraźny komunikat skierowany do widza. Klata udowadnia, że „Folwark Zwierzęcy” to dzieło ponadczasowe i uniwersalne, które o współczesnym świecie może opowiadać także poza wymiarem politycznym. Spektakl Teatru Śląskiego nie tylko skłania do refleksji nad rzeczywistością, w której żyjemy, ale także pyta o możliwość jej zmiany.
George Orwell: „Folwark zwierzęcy”. Przekład: Szymon Żuchowski. Reżyseria, adaptacja i opracowanie muzyczne: Jan Klata. Adaptacja i dramaturgia: Miłosz Markiewicz. Scenografia, kostiumy i reżyseria światła: Justyna Łagowska. Choreografia: Maćko Prusak. Premiera: 19.04.2024, Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach.

Fot. Przemysław Jendroska.