„Animal studies dla zaawansowanych” – ten cykl sympozjów organizowanych w latach 2021–2022 na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie rozmowy toczyły się w sposób swobodny, a do tego bez akademickiej hierarchii, był początkiem zarówno wielu interesujących dyskusji, jak i fundamentem powstania książki „Podstawowe pojęcia studiów nad zwierzętami”.

Osoby autorskie monografii brały wcześniej udział we wspomnianych sympozjach i tam dzieliły się różnymi perspektywami na zagadnienia związane z animal studies. Specyfika monografii zakłada, że to opracowanie zbiorowe, gdzie mamy do czynienia z wieloma głosami, w tym przypadku przybliżającymi pojęcia ze studiów nad zwierzętami, które są bardziej zaawansowane niż wiele perspektyw omawianych w mainstreamie.

Publikacja oscyluje wokół sześciu pojęć (podmiotowość, doświadczenie, relacje, reprezentacja, ciało, krzywda), które mogą wydawać się dość oczywiste, jednak pogłębiona analiza pokazuje zniuansowanie. Od samego początku widać również, że to analiza krytyczna, gdzie w centrum zawsze znajdują się zwierzęta, a ich los autorzy i autorki traktują z należytą wrażliwością, nie ukrywając, że obecna sytuacja związana z ich prawami jest bardzo zła i wymaga poprawy.

Duży atut książki stanowi mnogość odniesień do innych tekstów, a także analiz z różnych okresów historycznych, co pozwala czytającym na uporządkowanie wielu pojęć i nakreślenie ścieżki rozwoju myśli prozwierzęcej. W monografii znajdziemy zatem odniesienia do naukowców, aktywistów, ale też takich autorów jak Edgar Kupfer-Koberwitz, który spisał podczas pobytu w obozie koncentracyjnym Dachau manifest „Zwierzęcy bracia. Rozważania o etycznym życiu”.

Należy jednak wspomnieć, że celem autorów i autorek monografii było również dotarcie do osób spoza kręgu akademickiego, tak zwanych zwykłych ludzi interesujących się pozantropocentrycznymi zagadnieniami. Mam wątpliwości, czy ten cel został osiągnięty. Trudno byłoby sprawdzić jego osiągnięcie za sprawą mierzalnych danych, gdyż takie zapewne nie istnieją, jednak można domniemać, że mnogość terminologii i odniesień okazałaby się przytłaczająca dla przeciętnego czytelnika, który nie czyta opracowań tworzonych przez akademików. Również styl pisania większości osób autorskich wydaje się charakterystyczny dla akademii, nie ma w nim zbyt wiele publicystycznego zacięcia, które przyciąga osoby spoza znanego kręgu. Samo w sobie nie jest to wadą, jednak w połączeniu w ambicjami pomysłodawców książki może stać się słabszym punktem opracowania.

Wracając jednak do meritum, które jest tutaj najważniejsze: „Podstawowe pojęcia studiów nad zwierzętami” zapewne u wielu czytających wywołają dysonans poznawczy, chociaż widać, że bazowano nie na przekazie emocjonalnym, a na racjonalnej, naukowej refleksji. Temat sam w sobie jest na tyle kontrowersyjny, że nie da się czytać tej książki bez narastającego dyskomfortu i rozczarowania własnym gatunkiem.

Dużą wartością książki okazują się jednak nie tylko głębokie rozważania teoretyczne, ale też proponowane przez autorów i autorki rozwiązania, które mogą poprawić sytuację zwierząt. Rekomendacje nie towarzyszą wszystkim zagadnieniom wprost, jednak można je zazwyczaj zauważyć chociaż pomiędzy wierszami, co zostawia czytelnika z nadzieją, że coś jednak da się zrobić i jest do czego dążyć, by sytuacja innych istot żyjących na tej planecie ulegała stopniowej poprawie.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na tekst Gabrieli Jarzębowskiej, która kreśli ramy „etyki troski” w kontekście relacji międzygatunkowych. Z perspektywy socjologicznej – tak wyczulonej przecież na mechanizmy niewidzialności pracy i opieki – niezwykle cenne wydaje się jej wskazanie, że zobowiązania moralne nie są abstrakcyjnym konstruktem, lecz rodzą się w wyniku konkretnych, ucieleśnionych więzi oraz zależności. Autorka pokazuje, jak przejście od etyki relacyjnej w stronę polityczności pozwala na projektowanie wspólnoty poszerzonej, w której „dobro wspólne” przestaje być kategorią zarezerwowaną wyłącznie dla ludzi.

Za równie fascynujące uważam ujęcie Małgorzaty Poks, która proponuje „spłaszczenie ontologii”. To podejście pozwala dostrzec w zwierzętach pozaludzkich nauczycieli i przewodników, co może przyczynić się do ich wyzwolenia.

Podsumowując, mimo wspomnianego wcześniej „ciężaru” akademickiego stylu, „Podstawowe pojęcia studiów nad zwierzętami” to publikacja pionierska i absolutnie niezbędna w polskim krajobrazie naukowym. To ważny głos w debacie nad nową, międzygatunkową sprawiedliwością. Monografia pokazuje, jak patrzeć na inne istoty czujące, uwzględniając ich suwerenność i podmiotowość, zamiast szukać w nich jedynie biologicznych podobieństw.

Debata o relacjach międzygatunkowych trwa, a dzięki tej książce posunęliśmy się krok do przodu – i chociaż to bardzo niewiele w porównaniu do skali cierpienia zwierząt i tego, czego doświadczają one na co dzień z rąk ludzi, takie publikacje są niezbędne, by budować odrobinę lepszy świat.

„Podstawowe pojęcia studiów nad zwierzętami”. Red. Dorota Łagodzka, Dariusz Gzyra. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 2025.