Seria Our mythical childhood po między innymi doskonale opracowanych publikacjach autorstwa Elizabeth Hale i Miriam Riverlei („Classical Mythology and Children’s Literature… An Alphabetical Odyssey”) oraz Susan Deacy („What Would Hercules Do?”) doczekała się kontynuacji pod tytułem „This Is the Song that Never Ends”. Jej autorka – Elżbieta Olechowska – filolożka klasyczna, współrealizatorka międzynarodowego programu „Our Mythical Childhood… The Reception of Classical Antiquity in Children’s and Young Adults’ Culture in Response to Regional and Global Challenges”, przedstawia kolejną oryginalną odsłonę starożytnych treści. Nie można zaprzeczyć, że cały zespół optymalnie sprawdza się w osiąganiu zamierzonych celów, a każda publikacja utrzymuje wysoki poziom, zapewniając serii naukowy prestiż. Prezentowane w tych pracach zagadnienia, choć na ogół mogą wydawać się dobrze znane, kryją w sobie wiele nietuzinkowych rozwiązań, a także wpisanych między wiersze treści, przez co przyciągają swoją unikalnością i stają się świetnym materiałem dydaktycznym.

Tym razem nie znajdziemy w publikacji lekcyjnych scenariuszy sensu stricto, choć poszczególne rozdziały bez wątpienia bogatego materiału dla takowych mogą dostarczyć. Olechowska, która oprócz badań nad literaturą antyczną interesuje się także szeroko pojętymi mediami, przenosi czytelnika do wielopłaszczyznowego świata historii, bohaterów i heroin, którzy pojawiają się w audiowizualnych seriach inspirowanych antykiem. W przedstawionych wynikach badań systematyzuje obszerny materiał od czasów antycznych po wieki współczesne, koncentrując się na kluczowych zagadnieniach związanych chociażby z tradycją opowiadania historii, których – jak konstatuje we wstępie – „pragniemy, szukamy i bez których nie możemy żyć” (s. 19). Zauważa, że dzieci silnie opierają się na wszelkiego rodzaju opowieściach – są zarówno ich twórcami, jak i odbiorcami. Na ich podstawie kreują swój świat, z którym poniekąd wkraczają w dorosłość (zob. s. 23). „Ludzka potrzeba opowieści, odczuwana przez aktywnych twórców lub intelektualnie i emocjonalnie zaangażowanych odbiorców, opiera się na wyobraźni i znajomości historii opowiadanych w przeszłości, często wielokrotnie, z różnymi wariantami lub bez. Potrzeba ta towarzyszy nam od zawsze, przez tysiąclecia rozwoju ludzkości i przez całe życie każdego człowieka” (zob. s. 23, tłum. własne).

Świat antyczny pozostawił badaczom i jego pasjonatom wiele możliwości interpretacji i powielania wątków pochodzących z historii, tradycji i kultury. Znane mniej lub bardziej, mniej lub bardziej popularne, chętnie znajdują swoich kontynuatorów chcących przekazać je wiernie – choć z nowej perspektywy – lub też zmienić, nadać im nowy charakter i brzmienie, nad którymi należy zastanowić się uważniej, by odnaleźć motyw przewodni nawiązujący do zamierzchłych czasów. W świecie współczesnym, w którym dominują coraz nowsze technologie, gdzie wszystko dostępne jest niemalże na wyciągnięcie ręki, kluczowe wydaje się znalezienie niszy, poprzez którą będzie można pozyskać odbiorcę – czytelnika, słuchacza. Choć na pierwszy rzut oka może się to okazać trudne do zrealizowania, twórcom nie brak pomysłów. Kreatywność wiedzie prym, wpisuje się w najnowsze trendy i pozwala traktować wątki i historie z przeszłości jako wiecznie żywe.

Wyniki przeprowadzonych przez siebie badań Olechowska zebrała w pięciu obszernych rozdziałach. W pierwszym, traktowanym jako prequel, odnosi się szczegółowo do różnorodnych sposobów przekazywania historii, od antycznej tradycji epickiej, przez m.in. grecki i rzymski romans, hagiografię, bestiaria, chansons de geste, aż po radiowe i telewizyjne narracje epizodyczne czy serie audiowizualne inspirowane antykiem. Te ostatnie są przedmiotem rozdziału drugiego, w którym Elżbieta Olechowska podaje ich tytuły w porządku chronologicznym (zgodnie z ich pierwszą emisją [zob. s. 124]). Czytelnik znajdzie tu takie perełki jak np.: „Xena. Wojownicza księżniczka”, „Buffy – postrach wampirów”, „Star Trek”, „Lara Croft: Tomb Raider”. Oprócz tych, które na pierwszy rzut oka wydają się nie mieć z antykiem nic wspólnego (a jednak mają i to wiele!), wymienione zostały także tytuły, które same w sobie do starożytności nawiązują. Wśród nich warto zwrócić uwagę chociażby na „Gladiatora”, „Juliusza Cezara”, „Spartakusa”, „Pompeje – ostatni dzień” czy „Quo vadis”. Każdy z wymienionych przez Olechowską tytułów opatrzony jest komentarzem zawierającym dane produkcji (miejsce, informacje o reżyserach, rok premiery) wraz z krótkim, acz niezwykle precyzyjnym wyjaśnieniem sposobu nawiązania do antyku. Wyliczenia mieszczą się w przedziale czasowym od roku 2000 aż po 2024, wraz z seriami planowanymi na lata 2025 i 2026 („Asterix and the Big Fight” oraz serial o przygodach Harry’ego Pottera [zob. s. 226]).

W kolejnej części autorka przechodzi do przedstawienia najważniejszych wątków, postaci herosów i heroin, pojawiających się w inspirowanych antykiem opowieściach sensu largo. Porządkuje je w kategoriach epiki, tragedii, komedii, herosów i heroin, zwracając uwagę na miejsce starożytności wśród dzieci i młodzieży (w tym przypadku szczególne miejsce zajmuje wspomniany projekt prof. Katarzyny Marciniak „Our mythical childhood”, w który wpisuje się i recenzowana książka). Omawia także nawiązania do wersji antycznych mitów zachowanych w starożytnych źródłach. Podkreśla wagę kreowanego na kanwach antyku świata potworów i stworzeń (który obecnie staje się dostępny i wyjątkowo bogaty dzięki technologii CGI [zob. s. 262]). Nieco statystyczny, choć przez to wcale nie mniej interesujący, jest rozdział czwarty, w którym pojawiają się liczbowe wartości dla serii audiowizualnych. Dzięki skrupulatnie opracowanym wykresom i schematom możemy prześledzić m.in. liczbę produkcji inspirowanych antykiem ukazujących się w latach 2000-2022 (zob. s. 280); liczbę wspomnianych produkcji z podziałem na kraje (zob. s. 281); formaty (seriale, miniseriale, filmy fabularne, filmy telewizyjne, produkcje krótkometrażowe [zob. s. 282]) oraz z podziałem na udział aktorów czy animacje (86% vs. 14% [zob. s. 283]).

Autorka wykonała rzetelną, mrówczą pracę, której rezultaty podsumowała w ostatnim z rozdziałów. Ktoś mógłby stwierdzić, że antyk stał się formą tak oklepaną i znaną, że nie warto już się nim interesować. Ktoś inny mógłby skonstatować, że nie ma już w starożytności i zachowanych antycznych wątkach nic do zbadania i prześledzenia. Publikacja Elżbiety Olechowskiej obu tym hipotezom przeczy. Antyk wciąż stoi otworem przed badaczami. Nadal skrywa wiele tajemnic. Nawet jeśli coś zostało już na jego temat powiedziane czy napisane, stale istnieje możliwość ponownego podjęcia tematu z nowej, innej perspektywy. Kolejną jest właśnie „This Is the Song that Never Ends”, którą z pełnym przekonaniem polecam, życząc Państwu udanej lektury i owocnego zgłębiania starożytnych tajników.

Elżbieta Olechowska: „This Is the Song that Never Ends: Classical Mythology in the Twenty-First-Century Audiovisual Series for Young Adults”. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 2025 [seria: Our Mythical Childhood].