„Każda żałoba jest inna. Każda historia cierpienia jest inna. Ujęcie wspólnych problemów daje możliwość odnalezienia pośród nich także własnych trudnych doświadczeń” (s. 9) – konstatuje Halszka Witkowska we „Wstępie” omawianego tomu. Tomu, który pozostawia czytelnika i czytelniczkę z refleksją niedającą się ująć w kształt recenzji. Lektury bolesnej, intymnej, bo poruszającej nie tylko tematykę samobójstwa, ale i braku wsparcia, nieukojenia, tęsknoty. Docierającej do trzewi. Mój tekst jest zatem w założeniu bardziej miniesejem, zbiorem myśli, które zostały utkane z cichości. „Niewysłuchani” bowiem to w swojej istocie lektura ciszy.

Książka Witkowskiej i Tadry, podzielona na dwie części, zasadniczo już od początku sięga najgłębszych czeluści ludzkiej psyche. Część pierwsza obejmuje historie osób po stracie bliskich wskutek samobójstwa. To zupełnie inne doświadczenie lekturowe niż znane z kart „Życia wartego życia. Eseju o samobójstwie” Christiana Rücka, szwedzkiego psychiatry, który prowadzi czytelników i czytelniczki przez meandry kulturowych, religijnych i społecznych kontekstów samobójczej śmierci; i choć autor przywołuje również z wyjątkową wrażliwością indywidualne historie, w „Niewysłuchanych” wnikamy nie tyle w otchłań, ile w sam jej głąb – pleonastyczny charakter tych słów oddaje precyzyjnie intencję. Z tego względu w wielu miejscach jest to doznanie gorzkie, trafiające w najczulsze punkty – i zapamiętywalne.

Za sprawą osób, które zgodziły się, by ich opowieści ujrzały światło dzienne, czytelnicy i czytelniczki poznają okoliczności śmierci ich bliskich, historie „sprzed” i „po”: młodej wdowy, syna psychiatry czy koleżanki z pracy. Co istotne, choć delikatne w swej formie portrety bohaterów i bohaterek „Niewysłuchanych” wysuwają się na pierwszy plan, odbiorca i odbiorczyni spotykają się również z dramatem w postaci rodzinnego ostracyzmu po samobójczej śmierci, reweryfikacją priorytetów, wejściem w nowy związek. Wybrzmiewa wątek parentyfikacji, bolesnego milczenia, tęsknoty. Konfrontacji z pytaniami, na które brak odpowiedzi. Niewysłuchanymi.

W części drugiej, która rozpoczyna się od rozdziału „Cisza”, autorki podejmują tematykę samobójstwa na kilku płaszczyznach – od czynników ryzyka, przez spektrum emocji związanych z tym wydarzeniem – po różne jego etapy. Co warte uwagi, lekturze towarzyszy wrażenie dialogiczności dwóch perspektyw; Witkowska, suicydolożka i konsultantka kryzysowa, i Tadra, pisarka specjalizująca się w tematach istotnych społecznie (takich jak m.in. doświadczenia dorosłych podopiecznych domów dziecka), spotykają się w jednym punkcie – jakim jest budowanie wsparcia. Autorki „Niewysłuchanych” zwracają uwagę na problematykę samotności wśród osób, których bliscy popełnili samobójstwo. Kontrast słowa i ciszy to swoisty motyw kluczowy w książce. Słowo wydaje się niewystarczające, niedopasowane, bagatelizujące, lakoniczne. Cisza – osaczająca.

Witkowska i Tadra podejmują również wątki owiane dla wielu wciąż aurą tabu: znalezienia ciała zmarłej osoby czy poczucia wstydu. Zwieńczeniem książki jest krótki rozdział „Pomoc”, w ramach którego autorki dostarczają wskazówek ludziom w kryzysie związanym z żałobą. Tematyka wsparcia przewija się właściwie przez całą publikację; część dochodów z jej sprzedaży zostaje przeznaczona na pomoc osobom po doświadczeniu straty bliskiego w wyniku samobójstwa.

„Niewysłuchani. O śmierci samobójczej i tych, którzy pozostali” to jedna z najważniejszych książek w temacie śmierci w ogóle – bo opowiadających o przywróceniu głosu, utraconego wskutek traumy lub odebranego. Tym samym – głęboko katartycznych. Niech ta myśl, w duchu szacunku do jej bohaterów i bohaterek, wybrzmi ciszą.

LITERATURA:

Rück Ch.: „Życie warte życia. Esej o samobójstwie, czymś typowo ludzkim”. Przeł. A. Teperek. Sopot 2025.

Halszka Witkowska, Monika Tadra: „Niewysłuchani. O śmierci samobójczej i tych, którzy pozostali”. Prószyński i S-ka. Warszawa 2024.