„Dokonane przez artystów zaangażowanych w projekt Legendy Polskie reinterpretacje ukazują, które z sensów podań tworzących polską tradycję kulturową są nadal aktualne i w jaki sposób mogą być odczytywane w XXI wieku. Są również egzemplifikacjami zjawisk, w które funkcjonujący w przestrzeni zglobalizowanej kultury popularnej polscy twórcy próbują wpisać swoje utwory, wnosząc definiowany przez bardzo różne elementy »polski charakter«” (s. 79). Istotę tych fenomenów obrazuje w swojej najnowszej książce Katarzyna Kaczor, znana m.in. z wybitnych tekstów związanych z wiedźmińskim uniwersum. Badaczka poddaje analizie różnorodne perspektywy interpretacyjne oraz tło kulturowe transmedialnego projektu, który na stałe zapisał się nie tylko w historii popkultury ostatnich lat, ale i, zapewne, w umysłach społeczności fandomowej, geekowskiej.

Trudno ocenić, czy końcem 2015 roku Allegro przewidziało skalę popularności projektu Legendy Polskie. Można było jednak z dużą dozą prawdopodobieństwa wieszczyć, że inicjatywa, w którą zaangażowane są osoby takie jak m.in. Robert M. Wegner, Tomasz Bagiński, Łukasz Orbitowski czy Jerzy Stuhr, jest „skazana” na sukces. Liczba wyświetleń na YouTubie, osiągnięta w krótkim czasie po publikacji zwiastuna filmu „Smok”, opublikowanego dziesięć lat temu, sama w sobie była miernikiem zainteresowania widzów i widzek. Kaczor analizuje fenomen Legend Polskich przez pryzmat „supersystemu rozrywkowego” (zob. s 35), eksponując jego dialogiczność – nie tylko w kontekście przedmiotu inicjatywy, topiki aluzji i readaptacji, ale również oczekiwań odbiorcy i odbiorczyni; z jednej strony zatem badaczka akcentuje „swojskość” projektu w warstwie tematycznej, z drugiej – globalną spektakularność, oddającą aspiracje twórcze, by „dorównywał [projekt – przyp. J.S.] wysokobudżetowym produkcjom amerykańskim” (s. 41). Widz i widzka otrzymują zatem znakomity jakościowo produkt, w którym spotkają się oko w oko z (sic!) bazyliszkiem czy Jagą, odziany w szaty nowatorskiego widowiska.

Kaczor, odwołując się do literatury czy wywiadów z osobami zaangażowanymi w projekt, podejmuje się rozplątania popkulturowego kłącza, z którego utkane są Legendy Polskie. Badaczka przygląda się reinterpretacyjnym podwalinom narracji inicjatywy, poruszając wątki m.in. postmodernistycznego palimpsestu czy wykorzystania motywów romantycznych (poprzez nadanie im charakteru antyromantycznego). I choć pozornie wydawałoby się, że „Jaga w matriksie” to pozycja skierowana do wąskiego grona odbiorców i odbiorczyń, śmiało można uznać najnowszą książkę Kaczor za obowiązkową również dla fanów Andrzeja Sapkowskiego – i wszystkich zaciekawionych literaturą fantasy; autorka w krótkich szkicach przedstawia bowiem najważniejsze elementy jej kształtowania się na polskim rynku, a także sięga do konwencji baśni (która stanowiła też przedmiot jej poprzednich publikacji). Wreszcie, poddaje analizie kreacje postaci występujących w Legendach Polskich, odwołując się do ich prototypów z uwzględnieniem kulturowych kontekstów.

Choć „Jaga w matriksie” to pozycja niewielka objętościowo, stanowi wyczerpujące studium na temat zjawiska, jakim są „w epoce konwergencji” Legendy Polskie – z uwzględnieniem zamysłu twórców, ich inspiracji i tła kulturowego inicjatywy, a także jej znaczenia dla odbiorców i odbiorczyń popkultury. Warta docenienia jest bibliografia pozycji, bowiem tekst, zawierający się w nieco ponad stu stronach, obfituje w nawiązania do dzieł literackich, wywiadów i tekstów piosenek (a te również mają niebagatelne znaczenie dla podjętej przez autorkę tematyki). Równocześnie należy docenić reminiscencyjny walor pozycji, która pozwala na refleksję, że Legendy Polskie… dobrze się zestarzeją.

Niekoniecznie w matriksie.

LITERATURA:

Kaczor K.: „Baśń czy nie baśń? O polskim definiowaniu fantasy w siedmiu aktach”. „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Poetica” 2021, t. 9. DOI: https://doi.org/10.24917/23534583.9.10.

Katarzyna Kaczor: „Jaga w matriksie. Legendy Polskie w epoce konwergencji. Katarzyna Kaczor. Wydawnictwo Universitas. Kraków 2024.